वायुकोषेण धावति यानम्! न्यूटनस्य अद्भुतं रहस्यम्
सारांशः
न यन्त्रम्, न इन्धनम्, केवलं तव श्वासः! अस्मिन् चलच्चित्रे वयं कूप्या, पाननलिकाभिः, वायुकोषेण च वेगवत् धावनयानं रचयामः, न्यूटनस्य 'प्रत्येकस्य प्रणोदस्य समानः प्रतिप्रणोदः' इति नियमं च पश्यामः।
सम्पूर्णपाठः
0:00रहस्यमयं यानम्
0:00हे मित्र! किं त्वं जानासि, यत् एकः वायुकोषः यानं धावयितुं शक्नोति? न यन्त्रम्, न विद्युत्कोषः, न इन्धनम् — केवलं तव श्वासः! वायुः पृष्ठतः वेगेन निर्गच्छति, परन्तु यानं पुरतः धावति — विपरीतदिशि! 0:20अहो, एषः विचित्रः विषयः! कथम् एतत् सम्भवति? आश्चर्यम्! एतत् एव रहस्यं, गगनं प्रति उड्डीयमानानि रॉकेट्-यानानि अपि चालयति। 0:33अद्य वयं स्वयम् एव, एतादृशं वेगवत् यानं रचयिष्यामः। परन्तु प्रथमं किं किम् आवश्यकम्? आगच्छ, पश्याम!
0:45आवश्यकानि वस्तूनि
0:44॥ प्रथमम् एकां रिक्तां प्लास्टिक-कूपीं गृहाण। एषा यानस्य शरीरं भविष्यति। ततः चत्वारि कूपीपिधानानि स्वीकुरु — एतानि चक्राणि भविष्यन्ति। 0:59अपि च तिस्रः पाननलिकाः, द्वौ दीर्घौ काष्ठदण्डौ, आसञ्जकपट्टिकां, एकं वायुकोषं च सञ्चिनु। सर्वाणि गृहे एव लभ्यन्ते! जानासि वा? चक्रं मानवानां महत्तमेषु आविष्कारेषु अन्यतमम् अस्ति, सहस्राणि वर्षाणि पूर्वं च तस्य आविष्कारः अभवत्! 1:22प्राचीनानि चक्राणि प्रायः काष्ठनिर्मितानि आसन्। परन्तु अस्माकं चक्राणि कथं भ्रमिष्यन्ति? अधुना पश्य! ॥
1:34चक्राणां रचना
1:34अधुना रचनायाः समयः! एकस्य ज्येष्ठस्य साहाय्येन, प्रत्येकस्य पिधानस्य मध्ये लघुछिद्रं कारय। ततः द्वे नलिके कूप्याः अधोभागे तिर्यक् स्थापय, आसञ्जकपट्टिकया च दृढं बधान। प्रत्येकस्याः नलिकायाः अन्तः एकं दण्डं प्रवेशय, दण्डस्य उभयोः अन्तयोः च एकैकं चक्रं योजय। 1:59किमर्थं नलिका? यतः दण्डः नलिकायाः अन्तः सरलतया भ्रमति, घर्षणं च अल्पं भवति। घर्षणं नाम अदृश्यः रोधकः, यः सर्वं मन्दयति! किन्तु यानस्य चालकशक्तिः कुत्र अस्ति? 2:17॥
2:19वायुकोषस्य यन्त्रम्
2:19अधुना यानस्य हृदयम्! तृतीयां नलिकां वायुकोषस्य मुखे प्रवेशय, आसञ्जकपट्टिकया च दृढं वेष्टय, यथा वायुः केवलं नलिकया एव निर्गच्छेत्। ततः वायुकोषं कूप्याः उपरि स्थापय, नलिकायाः अग्रं च कूप्याः पृष्ठभागात् बहिः निर्दिश, 2:39यथा वायुः पृष्ठतः निर्गच्छेत्। पश्य, तव यानं सज्जम्! वायुकोषः लघुः भाण्डागारः इव अस्ति, यस्मिन् त्वं शक्तिं सञ्चिनोषि। प्रसारितः वायुकोषः वायुं दृढं पीडयति, यथा कोमलः मुष्टिः। 2:57अधुना प्रथमा परीक्षा — किं तव यानं चलिष्यति? ॥
3:03प्रथमा परीक्षा
3:03प्रथमं नलिकायां फूत्कृत्य वायुकोषं पूरय। द्वितीयम्, अङ्गुलीभ्यां नलिकाम् अवरुन्धि। तृतीयं, यानं समतले भूमौ स्थापय। चतुर्थं — मुञ्च! 3:18फुस्स्स्! वायुः पृष्ठतः वेगेन धावति, यानं च पुरतः सरति, यथा लघुः धावकः! अहो, कियत् वेगेन! किं त्वं हससि? 3:30अहम् अपि! एतादृशानि यानानि बहुधा अनेकानि पदानि दूरं धावन्ति। परन्तु एकं प्रश्नं चिन्तय — यानं पुरतः किमर्थं गच्छति, वायुः तु पृष्ठतः? एषा एव अस्माकं प्रथमा सूचना॥
3:49न्यूटनस्य नियमः
3:49त्रिशताधिकवर्षेभ्यः पूर्वम्, आइज़क् न्यूटन् नामकः वैज्ञानिकः एकं सरलं नियमं लिखितवान्। सः एव गुरुत्वाकर्षणस्य अपि अध्ययनं कृतवान्। यदा त्वं किमपि प्रणुदसि, तदा तत् अपि त्वां समानबलेन प्रतिप्रणुदति! प्रत्येकस्य प्रणोदस्य समानः प्रतिप्रणोदः भवति। 4:12भित्तिं हस्तेन प्रणुद — भित्तिः अपि तव हस्तं प्रणुदति, अतः तव हस्तः तत् बलम् अनुभवति। अस्माकं याने वायुकोषः वायुं पृष्ठतः प्रणुदति, वायुः च वायुकोषं पुरतः प्रणुदति। परन्तु प्रतीक्षस्व — किं वायुः पृष्ठस्थां भित्तिं भूमिं वा प्रणुद्य यानं प्रेरयति? ॥
4:37चक्रयुक्तं रॉकेट्-यानम्
4:37अनेके जनाः तथा एव चिन्तयन्ति। परन्तु सत्यम् आश्चर्यकरम् अस्ति — वायुः पृष्ठतः किमपि न प्रणुदति! यानं चालयितुं भित्तिः न आवश्यकी। अन्तरिक्षं स्मर, यत्र वायुः एव नास्ति। 4:55तत्र रॉकेट्-यानं उष्णवायुं पृष्ठतः वेगेन क्षिपति, सः वायुः च रॉकेट्-यानं पुरतः प्रणुदति। अतः तव लघुयानं, वस्तुतः चक्रयुक्तं लघु रॉकेट्-यानम् एव अस्ति! तव वायुकोषः, विशालं रॉकेट्-यानं च एकम् एव नियमम् अनुसरतः। अद्भुतम्, न वा? 5:17अधुना वयं वैज्ञानिकाः भवामः, परीक्षाः च कुर्मः! ॥
5:23बृहत् वायुकोषः
5:23प्रथमा परीक्षा — लघुः वायुकोषः, बृहत् वायुकोषः च। लघौ वायुकोषे अल्पः वायुः अस्ति, अतः प्रणोदः शीघ्रं समाप्यते। बृहति वायुकोषे अधिकः वायुः अस्ति, अतः प्रणोदः दीर्घकालं यावत् चलति। फलम्? 5:43बृहद्वायुकोषयुक्तं यानं, प्रायः अधिकवेगेन अधिकदूरं च धावति! त्वम् अपि परीक्षस्व! किन्तु सावधानः — वायुकोषम् अतिशयेन मा पूरय, अन्यथा सः स्फुटिष्यति — फट्! मनोरञ्जकं तथ्यम् — बहवः वायुकोषाः वृक्षस्य दुग्धसदृशात् रसात् निर्मीयन्ते! 6:06परन्तु यानस्य भारः किं करोति?
6:10भारस्य परीक्षा
6:09॥ द्वितीया परीक्षा — गुरुभारं यानम्, अल्पभारं यानं च। एकस्मिन् याने कतिचित् नाणकानि स्थापय। उभयत्र समानः वायुकोषः, समानः प्रणोदः। 6:24परन्तु अल्पभारं यानं तेन एव प्रणोदेन शीघ्रतरं वेगं प्राप्नोति, गुरुभारं यानं तु मन्दं सरति। चिन्तय — रिक्तं क्रीडाशकटं प्रणोत्तुं सरलम्, पुस्तकैः पूर्णं तु कठिनम्। मापनपट्टिकया दूरं मापय, लिख च! वास्तविकानि रॉकेट्-यानानि अपि उड्डयनकाले रिक्तान् भागान् त्यजन्ति, येन तानि लघुतराणि भवन्ति! 6:51अधुना सर्वं मिलित्वा पश्याम!
6:55रहस्यस्य उत्तरम्
6:54॥ स्मरसि वा आरम्भस्य प्रश्नम्? वायुः पृष्ठतः, यानं पुरतः — किमर्थम्? अधुना त्वम् उत्तरं जानासि! 7:06अभिनन्दनानि, लघुवैज्ञानिक! वायुकोषः वायुं पृष्ठतः प्रणुदति, वायुः च यानं पुरतः प्रतिप्रणुदति — भित्तिं विना एव। बृहत्तरः वायुकोषः, अल्पभारं च यानं, वेगं वर्धयतः। किन्तु एकं नूतनं रहस्यम् — यदि त्वं नलिकां विना पूर्णं वायुकोषं मुञ्चसि, तर्हि सः ऋजुमार्गेण न गच्छति, 7:32अपितु इतस्ततः वक्रं नृत्यति! किमर्थम्? तत् रहस्यम् अन्यस्मिन् दिने उद्घाटयिष्यामः॥
अन्यभाषासु
- English: What Makes a Balloon Car Zoom? Build Your Own Balloon Racer!
- हिन्दी: गुब्बारे वाली रेस कार: हवा पीछे, तो कार आगे क्यों भागती है?
अन्यानि चलचित्राणि
शृङ्खला: science (संस्कृतम्)