प्रतिप्रभातं दिशं परिवर्तयन्ती मर्मरमूर्तिः: संग्रहालयस्य गूढं रहस्यम्
सारांशः
प्राचीने संग्रहालये मीरा नाम युवती रात्रिरक्षिका पश्यति यत् मर्मरमयी अन्वेषकमूर्तिः प्रतिरात्रं किञ्चित् भ्रमति। तस्याः दृष्टिं अनुसृत्य सा संस्थापकस्य गुप्तकक्षं प्राप्नोति, यत्र अपूर्णं यात्रामानचित्रं प्रतीक्षते।
सम्पूर्णपाठः
0:00परिवर्तमाना मूर्तिः
0:00प्रतिदिनम् उषःकाले, संग्रहालयस्य मध्यकक्षे स्थिता मर्मरमयी अन्वेषकमूर्तिः, भिन्नां दिशं पश्यति स्म। तस्याः हस्ते लघु दिक्सूचकयन्त्रम् अस्ति, नेत्रे च दूरं निबद्धे। रात्रौ सर्वं निःशब्दं भवति, किन्तु प्रभाते मूर्तिः अन्यत्र पश्यति। एतत् रहस्यं प्रथमं, मीरा नाम युवती रात्रिरक्षिका अपश्यत्। 0:27सा नगरस्य प्राचीने संग्रहालये, केवलं सप्ताहात् पूर्वं कार्यम् आरब्धवती। तस्याः हस्ते दीपः, कटिप्रदेशे कुञ्चिकाः, मनसि च एकः प्रश्नः। पाषाणं कथं चलति? ॥
0:44वृद्धः रक्षकः
0:44प्रथमायां रात्रौ मीरा अचिन्तयत्, यत् तस्याः स्मृतिः दोषयुक्ता अस्ति। परन्तु द्वितीये प्रभाते मूर्तेः दिक्सूचकं पूर्वदिशं प्रति आसीत्, तृतीये तु ईशानदिशं प्रति। सा वृद्धं सहरक्षकं रघुम् अपृच्छत्। रघुः हसित्वा अवदत्, ‘पुत्रि, चत्वारिंशत् वर्षाणि अहम् अत्र रक्षामि। 1:09मूर्तयः न चलन्ति, केवलं नूतनाः रक्षकाः स्वप्नान् पश्यन्ति।’ किन्तु तस्य वचनस्य अन्ते, तस्य दृष्टिः क्षणं मूर्तिं प्रति अगच्छत्, यथा सः अपि किमपि गूढं जानाति॥
1:24खटिकारेखाः
1:24मीरा प्रमाणं इच्छति स्म। अतः सा मूर्तेः पादपीठस्य समीपे, भूमौ खटिकया सूक्ष्मां रेखाम् अलिखत्। प्रतिरात्रं सा नूतनां रेखां योजयति स्म। सप्तसु दिवसेषु सप्त रेखाः अभवन्, प्रत्येकं पूर्वस्याः पञ्च अंशान् दूरम्। 1:46मूर्तिः यादृच्छिकं न भ्रमति स्म। सा मन्दं मन्दं, नियमेन, कञ्चित् लक्ष्यं प्रति परिवर्तते स्म, यथा घटिकायाः सूची। मीरायाः हृदयं वेगेन अस्पन्दत। एतत् न भूतस्य क्रीडा, अपितु कस्यचित् चतुरस्य योजना आसीत्॥
2:07संग्रहालयस्य सङ्कटम्
2:07परन्तु समयः अल्पः आसीत्। एकस्मिन् प्रातः निदेशिका श्रीमती शारदा, सर्वान् रक्षकान् आहूय अवदत्, ‘धनाभावात् संग्रहालयः, त्रिंशत् दिनेषु पिहितः भविष्यति। भवनं विक्रीयते।’ 2:23ततः सा मीरायाः रेखाः दृष्ट्वा क्रुद्धा अभवत्। ‘अस्माकं भूमौ चित्राणि मा लिख। अन्तिमेषु दिनेषु अपि नियमाः सन्ति।’ मीरा मौनम् अतिष्ठत्। 2:37तस्याः कार्यम्, रघोः कार्यम्, संग्रहालयस्य सर्वाः कथाः च विनङ्क्ष्यन्ति। सा रेखाः मार्जितवती, किन्तु ताः स्वस्य पुस्तिकायां पूर्वमेव लिखितवती आसीत्॥
2:51दृष्टिरेखाणां सङ्गमः
2:51तस्यां रात्रौ मीरा, संग्रहालयस्य पुरातनं भवनमानचित्रं प्रासारयत्। मूर्तेः प्रत्येकं दृष्टिरेखां, सा तस्मिन् मानचित्रे अङ्कितवती। सप्त रेखाः पूर्ववीथिकायां, एकस्मिन् बिन्दौ अमिलन्। तत्र संस्थापकस्य विश्वनाथस्य महत् चित्रं लम्बते। 3:14विश्वनाथः स्वयं महान् अन्वेषकः आसीत्, यः पर्वतान् मरुभूमीः च अभ्रमत्। किन्तु मानचित्रे तस्य चित्रस्य पृष्ठतः किमपि नास्ति, केवलं घना भित्तिः। तर्हि मूर्तिः भित्तिं किमर्थं पश्यति? रघुः तस्याः पृष्ठतः आगत्य, मन्दस्वरेण अवदत्, ‘अहम् अपि एकदा एतत् प्रष्टुम् इच्छन् आसम्॥’
3:41पाषाणे घटिका
3:41अग्रिमायां रात्रौ, उभौ मानरज्जुना वीथिकां मापितवन्तौ। बहिः भित्तेः दीर्घता विंशतिः पादाः, अन्तः केवलं चतुर्दश। मध्ये षट् पादाः कुत्र गताः? ततः मीरा मूर्तेः पादपीठे कर्णं न्यधात्। 4:00अन्तः मन्दः टिक्-टिक् इति ध्वनिः आसीत्। विश्वनाथः पाषाणस्य अन्तः घटिकायन्त्रं निहितवान् आसीत्! प्रतिरात्रं तत् यन्त्रं मूर्तिं किञ्चित् भ्रामयति। रघुः गणनां कृत्वा अवदत्, ‘परश्वः प्रभाते रेखा पूर्णा भविष्यति।’ 4:19किन्तु तस्मिन् एव दिने, क्रेतारः मूर्तिं अपनेतुम् आगमिष्यन्ति॥
4:25प्रकाशेन उद्घाटितं द्वारम्
4:25अन्तिमे प्रभाते, मीरा रघुः च निःश्वासं निरुध्य प्रतीक्षेताम्। सूर्यस्य प्रथमा रश्मिः गवाक्षात् प्रविश्य, मूर्तेः हस्ते स्थितं स्फटिकमयं दिक्सूचकं अस्पृशत्। सहसा स्फटिकात् सुवर्णवर्णः प्रकाशदण्डः निर्गत्य, वीथिकां पारं कृत्वा, विश्वनाथस्य चित्रस्य दक्षिणनेत्रे अपतत्। तत्र मीरा अङ्गुष्ठेन अपीडयत्। 4:53गभीरः ध्वनिः अभवत्, धूलिः अवर्षत्, भित्तिः मन्दं द्वारम् इव उदघटत्। अन्तः लघुः कक्षः, मेजे एकं विशालं मानचित्रम्। न सुवर्णं, न रत्नानि। मानचित्रस्य अर्धभागः रिक्तः आसीत्॥
5:12संस्थापकस्य पत्रम्
5:12पत्रे विश्वनाथस्य हस्ताक्षराणि आसन्। ‘एतत् मम अन्तिमं यात्रामानचित्रम्, नद्याः उद्गमं प्रति, यत्र अहं न अगच्छम्। मम पादौ दुर्बलौ अभवताम्। अतः अहं एतां मूर्तिं रचितवान्, या शनैः शनैः अत्र मार्गं दर्शयेत्। 5:34यः रात्रौ जागर्ति, यः लघुपरिवर्तनं पश्यति, सः एव अन्वेषकः। मम यात्रां पूरय।’ मीरायाः नेत्रे अश्रुपूर्णे अभवताम्। सा कार्यं रक्षितुम् आगता आसीत्, किन्तु इदानीं सा अन्यत् इच्छति स्म। 5:52एतत् मानचित्रं गुप्तं न तिष्ठेत्, सर्वेषां भवेत्॥
5:57संग्रहालयस्य पुनर्जन्म
5:57सा मानचित्रं निदेशिकायाः शारदायाः पुरतः अस्थापयत्। शारदा दीर्घकालं मौनं पठितवती, ततः मन्दम् अहसत्। ‘अहं बाल्ये अत्र आगच्छम्, एतस्याः मूर्तेः कारणात् एव।’ सा क्रेतृभ्यः ‘न’ इति अवदत्, वार्तापत्रेषु च कथाम् अप्रकाशयत्। 6:19सप्ताहाभ्यन्तरे सहस्रशः जनाः आगताः, बालाः, वृद्धाः, भूगोलविदः, छात्राः। सर्वे भ्रमन्तीं मूर्तिं, गुप्तकक्षं, अपूर्णं मानचित्रं च द्रष्टुम् ऐच्छन्। प्रवेशशुल्केन संग्रहालयः रक्षितः। विश्वविद्यालयः नद्याः उद्गमं प्रति नूतनां यात्रां घोषितवान्, मीरा च तस्यां यात्रायां सम्मिलिता अभवत्। 6:46रघुः अपि गर्वेण अहसत्॥
6:49अन्तिमं प्रभातम्
6:49यात्रायाः पूर्वरात्रौ, मीरा अन्तिमवारं मध्यकक्षम् अगच्छत्। उषःकाले सा मूर्तिं प्रति अपश्यत्। अद्य मूर्तिः न अभ्रमत्। घटिकायन्त्रं स्वकार्यं समापितवत्। 7:06अन्वेषकस्य दृष्टिः इदानीं न भित्तिं, न गवाक्षं, अपितु संग्रहालयस्य मुख्यद्वारं प्रति आसीत्, यतः प्रतिदिनं नूतनाः जिज्ञासवः प्रविशन्ति। सा दिक्सूचकं स्पृष्ट्वा अवदत्, ‘गुरो, यात्रा आरब्धा।’ मीरा मन्दम् अहसत्। 7:25पूर्वं सा अपृच्छत्, पाषाणं कथं चलति इति। इदानीं सा जानाति स्म। पाषाणः न चलति; यः पश्यति, सः चलति॥
अन्यभाषासु
- English: The Marble Explorer Turned a Little Every Night. Then It Spelled a Word.
- हिन्दी: हर सुबह दिशा बदलने वाली मूर्ति और सौ साल पुराना अधूरा नक्शा
अन्यानि चलचित्राणि
शृङ्खला: science (संस्कृतम्)