वायोः विपरीतः बाणः — विस्मृतस्य उत्सस्य रहस्यम्
सारांशः
कूपग्रामस्य धान्यागारे स्थितः ताम्रमयः वायुदर्शकः प्रत्येकस्मिन् झञ्झावाते वायोः विपरीतां दिशं दर्शयति। यदा ग्रामस्य कूपाः शुष्यन्ति, तदा चतुर्दशवर्षीया तारा तस्य हठिनः बाणस्य रहस्यम् अनुसरति, शतवर्षपूर्वस्य पूर्वजस्य गूढं सन्देशं च प्राप्नोति।
सम्पूर्णपाठः
0:00विपरीतः बाणः
कूपग्रामस्य पुराणस्य धान्यागारस्य शिखरे, ताम्रमयः वायुदर्शकः तिष्ठति। शान्तेषु दिनेषु सः वायुना सह मन्दं भ्रमति, यथा सर्वे वायुदर्शकाः भ्रमन्ति। परन्तु यदा यदा झञ्झावातः गर्जति, तदा सः बाणः हठात् परिवर्तते, वायोः विपरीतां दिशं च दर्शयति, यथा कश्चन हठी वृद्धः कस्यापि आज्ञां न मन्यते। चतुर्दशवर्षीया तारा प्रतिरात्रि गवाक्षात् तं पश्यति। तस्याः मनसि एकः एव प्रश्नः जागर्ति। किमर्थं सः बाणः वायुं न अनुसरति?
0:41शुष्काः कूपाः
तस्मिन् वर्षे वर्षा न अभवत्। ग्रामस्य कूपाः एकैकशः शुष्काः अभवन्। क्षेत्राणि पीतवर्णानि जातानि, धेनवः तृषिताः रम्भन्ति स्म। नदी अपि केवलं वालुकायाः मार्गः अवशिष्टा। सभायां वृद्धाः अवदन्, यदि मासद्वये जलं न लभ्यते, तर्हि अस्माभिः ग्रामः त्यक्तव्यः भविष्यति। तारायाः हृदयं कम्पितम्। एषः तस्याः गृहम् आसीत्। अत्र एव सा जाता, अत्र एव वर्धिता। तस्याः पितामही शान्ता, केवलं धान्यागारं प्रति अङ्गुलिं निर्दिश्य अवदत्, सः बाणः मम पितामहेन गोविन्देन लोहकारेण निर्मितः। सः किमपि स्मरति॥
1:33गूढः लेखः
पितामह्याः पुरातनायां पेटिकायां, तारा गोविन्दस्य एकं जीर्णं चित्रपत्रं प्राप्नोत्। तस्मिन् वायुदर्शकस्य रचना अङ्किता आसीत्। बाणस्य अधः गूढं द्वितीयं पत्रं, गुरुं च भारम्। यदा प्रबलः वायुः वहति, तदा तत् पत्रं बाणं विपरीतं परिवर्तयति। एषः दोषः न आसीत्, अपितु योजना। चित्रस्य अधः लिखितम् आसीत्, जलं वायोः विपरीतं शेते। तारा तत् वाक्यं पुनः पुनः अपठत्। किन्तु जलं कुत्र? वायुः तु सर्वत्र वहति॥
2:14बाणस्य अनुसरणम्
त्रिदिनानन्तरं पुनः झञ्झावातः आगतः। तारा गृहात् न निर्गता, किन्तु गवाक्षात् दिक्सूचिकया बाणस्य दिशं सावधानं मापितवती। प्रभाते सा पितामह्या सह, तां दिशम् अनुसृत्य क्षेत्राणि अतरत्। शतं शतं पदानि गत्वा, सा एकं श्वेतं शिलाखण्डं भूमौ अस्थापयत्। शुष्काणि क्षेत्राणि, भग्नाः वृतयः, पुरातनः वटवृक्षः। रेखा सरला एव अग्रे गच्छति स्म, पर्वतस्य पादं प्रति। तारा प्रत्येकं पदं गणयन्ती, आशया पूर्णा, अग्रे अगच्छत्॥
2:56रिक्ता रेखा
परन्तु रेखायाः अन्ते किमपि न आसीत्। केवलं प्रस्तराणां राशिः, कण्टकिनः क्षुपाः, शुष्का मृत्तिका च। ग्रामस्य बालकाः हसन्तः अवदन्, ताम्रस्य बाणः त्वां मूर्खां करोति। तेषां हास्यं कण्टकवत्, तस्याः हृदयं विद्धवत्। तारा मौनं धृत्वा गृहं प्रत्यागता। रात्रौ सा चित्रपत्रं पुनः उद्घाटितवती। किं सा दोषं कृतवती? वायुदर्शकः एकस्मिन् झञ्झावाते एकां दिशं दर्शयति, अन्यस्मिन् अन्याम्। एकया रेखया किं सिध्यति?
3:38द्वे रेखे
तदा तस्याः दृष्टिः, ग्रामस्य अपरे पार्श्वे स्थिते पुराणे देवालये पतिता। तस्य शिखरे अपि ताम्रमयः वायुदर्शकः आसीत्, गोविन्दस्य एव चिह्नेन अङ्कितः। अग्रिमे झञ्झावाते तारा द्वौ अपि बाणौ अपश्यत्। उभौ विपरीतौ अभवताम्, किन्तु भिन्नाभ्यां दिग्भ्याम्। सा मानचित्रे द्वे रेखे अलिखत्। एका रेखा पर्वतं प्रति गता, अपरा नदीमार्गं प्रति। यत्र ते मिलतः, तत्र पुरातनः वटवृक्षः अङ्कितः आसीत्॥
4:16ताम्रपत्रम्
वटवृक्षस्य मूलानां मध्ये तारा मृत्तिकाम् अपसारितवती। तत्र एकः समतलः प्रस्तरः आसीत्, तस्मिन् च हरितवर्णं ताम्रपत्रं निबद्धम्। पत्रे लिखितम् आसीत्, शतवर्षपूर्वं महति अनावृष्टौ, अहं गोविन्दः अत्र भूगर्भस्य उत्सं प्राप्तवान्। तेन जलेन ग्रामः जीवितः। अनन्तरम् अहम् इमम् उत्सं, भाविनां दिनानां कृते पिहितवान्। यदा कूपाः म्रियन्ते, तदा माम् उद्घाटयत। तारायाः नेत्रे अश्रुभिः पूर्णे। एषा क्रीडा न आसीत्। एषः पूर्वजानां सन्देशः आसीत्, साक्षात् तस्यै एव लिखितः॥
5:03उत्सस्य उदयः
तारा धावन्ती ग्रामम् आगता। प्रथमं केचन हसितवन्तः, किन्तु ताम्रपत्रं दृष्ट्वा सर्वे मौनाः अभवन्। सायं सर्वे ग्रामवासिनः, रज्जुभिः दण्डैः च सह वटवृक्षम् आगताः। तस्मिन् एव क्षणे मेघाः पुनः गर्जितुम् आरभन्त। दश बलिष्ठाः ग्रामवासिनः, शनैः शनैः प्रस्तरम् उन्नीतवन्तः। प्रथमं शीतलः वायुः निर्गतः, ततः गम्भीरः ध्वनिः, ततः विद्युतः प्रकाशे रजतवत् जलधारा, उत्प्लुत्य आकाशं प्रति उदगच्छत्। धान्यागारस्य शिखरे वायुदर्शकः शनैः परिवृत्य, उत्सम् एव दर्शयन् स्थिरः अभवत्॥
5:50पुनर्जीवनम्
मासद्वयस्य अन्ते क्षेत्रेषु पुनः हरितानि अङ्कुराणि उदभवन्। ग्रामवासिनः उत्सात् कूपान् प्रति लघुकुल्याः अखनन्। धेनवः पुनः तृप्ताः अभवन्, बालकाः च जलकुल्यासु पत्रनौकाः अचालयन्। कोऽपि ग्रामं न अत्यजत्। सभायां ये वृद्धाः पूर्वं गमनस्य वार्ताम् अकुर्वन्, ते अधुना तारायाः नाम सगौरवं स्मरन्ति स्म। शान्ता पितामही ताम्रपत्रं धान्यागारस्य द्वारे स्थापितवती, तस्य अधः च नूतनं वाक्यम् अलिखत्, गोविन्दः स्मृतवान्, तारा अवगतवती॥
6:31पुनः झञ्झा
शरदि पुनः झञ्झावातः आगतः। तारा गवाक्षे स्थित्वा, पूर्ववत् वायुदर्शकं पश्यति स्म। बाणः पुनः वायोः विपरीतः परिवृत्तः। किन्तु अधुना सा तत्र हठं न अपश्यत्। सा अवगतवती, यत् सः बाणः कदापि वायुं विरुध्य न स्थितः। सः सर्वदा जलं प्रति, गृहं प्रति, आगामिनं दिनं प्रति दर्शयति स्म। तारा स्मितं कृत्वा अवदत्, कृतज्ञा अस्मि, पितामह गोविन्द। अद्य अहम् अपि, कस्मैचित् भाविने बालकाय सन्देशं लेखिष्यामि॥
अन्यभाषासु
- English: The Weathervane That Pointed Against the Wind
- हिन्दी: वो तांबे का मुर्ग़ा जो हर तूफ़ान में उल्टा घूमता था
अन्यानि चलचित्राणि
शृङ्खला: science (संस्कृतम्)