पीता छत्त्रिका हरिद्रा: वर्षा कुत्र गच्छति?
सारांशः
हरिद्रा नाम लज्जाशीला पीता छत्त्रिका वर्षायाः पल्वलानि सङ्ग्रहीतुम् इच्छति, परन्तु तानि सर्वदा अन्तर्धीयन्ते। बिन्दुः नाम लघुः जलबिन्दुः तां पल्वलात् नदीं, नद्याः समुद्रं, समुद्रात् मेघान् प्रति जलस्य यात्रां दर्शयति।
सम्पूर्णपाठः
0:00लज्जाशीला छत्त्रिका
कस्मिंश्चित् लघुनगरे, एकस्य गृहस्य द्वारस्य समीपे, काष्ठमयः छत्त्राधारः आसीत्। तस्मिन् आधारे बहूनि छत्त्राणि तिष्ठन्ति स्म — कृष्णानि, नीलानि, महान्ति, गम्भीराणि च। तेषां मध्ये एका लघ्वी पीतवर्णा छत्त्रिका निलीना आसीत्। तस्याः नाम हरिद्रा आसीत्। हरिद्रा अतीव लज्जाशीला आसीत्। यदा अन्यानि छत्त्राणि उच्चैः वार्तालापं कुर्वन्ति स्म, तदा सा मौनम् एव आचरति स्म। “अहम् अतीव लघ्वी अस्मि,” इति सा चिन्तयति स्म। “मम वर्णः अपि अतीव दीप्तः अस्ति। सर्वे मां पश्यन्ति, अहं च लज्जे।” अतः सा सर्वदा महतः कृष्णछत्त्रस्य पृष्ठतः निलीयते स्म॥
0:53प्रथमा वर्षा
एकस्मिन् प्रभाते आकाशः धूसरः अभवत्। मीना नाम बालिका विद्यालयं गन्तुं सज्जा आसीत्। सा कृष्णछत्त्रं न अगृह्णात्, अपि तु हरिद्राम् एव अगृह्णात्। “त्वं सूर्यः इव दीप्यसे,” इति मीना स्मितेन अवदत्। हरिद्रा लज्जया किञ्चित् अकम्पत, परन्तु सा प्रसन्ना अपि अभवत्। मार्गे वर्षा आरब्धा। टप्, टप्, टप्! जलबिन्दवः हरिद्रायाः उपरि नृत्यन्ति स्म, गायन्ति स्म च। ततः हरिद्रा मार्गे लघूनि पल्वलानि अपश्यत्। प्रत्येकस्मिन् पल्वले, धूसराः मेघाः, हरिताः वृक्षाः, सा स्वयम् अपि प्रतिबिम्बिता आसीत्। “अहो, कियन्ति सुन्दराणि!” इति सा अचिन्तयत्। “अहम् एतानि सर्वाणि सङ्गृह्णामि। एतानि मम निधयः भविष्यन्ति॥”
1:54अन्तर्हितानि पल्वलानि
ततः परं हरिद्रा प्रतिदिनं वातायनात् बहिः अपश्यत्। सा पल्वलानि गणयति स्म। “एकं वृक्षस्य अधः, द्वे द्वारस्य समीपे, त्रीणि मार्गस्य पार्श्वे। एतानि सर्वाणि मम।” परन्तु अपरस्मिन् दिने सूर्यः उदितः। सायङ्काले सा पुनः अपश्यत्। पल्वलानि लघूनि अभवन्। तृतीये दिने एकम् अपि पल्वलं न अवशिष्टम्! मार्गः शुष्कः आसीत्, केवलं धूलिः आसीत्। हरिद्रायाः हृदयं दुःखेन पूर्णम् अभवत्। “मम निधयः कुत्र गताः?” इति सा मन्दं स्वयम् अपृच्छत्। “किं वर्षा सर्वदा नश्यति? किं किमपि न तिष्ठति?॥”
2:44बिन्दुना मेलनम्
कतिपयदिनानन्तरं पुनः मेघाः आगताः, पुनः वर्षा आरब्धा। मीना हरिद्रां गृहीत्वा बहिः अगच्छत्। तदा एकः लघुः जलबिन्दुः, हरिद्रायाः प्रान्ते लम्बमानः अतिष्ठत्। सः प्रकाशे मणिः इव अदीप्यत। “नमस्ते, पीतछत्त्रिके! अहं बिन्दुः अस्मि,” इति सः हसन् अवदत्। हरिद्रा विस्मिता अभवत्। “त्वं भाषसे वा?” “आम्, किन्तु केवलं तैः सह, ये सावधानं शृण्वन्ति।” हरिद्रा साहसं धृत्वा अपृच्छत्, “बिन्दो, पल्वलानि कुत्र गच्छन्ति? अहं तानि रक्षितुम् इच्छामि, परन्तु तानि सर्वदा अन्तर्धीयन्ते।” बिन्दुः मृदु अहसत्। “मया सह आगच्छ। अहं दर्शयामि॥”
3:39पल्वलात् नदीं प्रति
मीनायाः विद्यालयमार्गे एकः लघुः सेतुः आसीत्। सेतोः उपरि स्थित्वा, हरिद्रा अधः अपश्यत्। “पश्य,” इति बिन्दुः अवदत्। “पल्वलस्य जलं मन्दं मन्दं मार्गस्य पार्श्वे प्रवहति। तत् लघ्वीं कुल्यां प्रविशति। कुल्या उद्यानस्य पार्श्वे निर्झरं मिलति। निर्झरः कूर्दन् गायन् च, इमां नदीं प्राप्नोति।” हरिद्रा नदीम् अपश्यत्। तस्याः तरङ्गाः रजतवत् अदीप्यन्त। “अर्थात् मम पल्वलानि न नष्टानि?” “न, कदापि न!” इति बिन्दुः अवदत्। “तानि यात्रां कुर्वन्ति। नदी तानि दूरं समुद्रं प्रति नयति॥”
4:28मेघानां रहस्यम्
“समुद्रात् अनन्तरं किं भवति?” इति हरिद्रा उत्सुकतया अपृच्छत्। बिन्दुः अवदत्, “सूर्यः समुद्रं मृदु तापयति। तदा वयं जलबिन्दवः अतीव लघवः अदृश्याः च भवामः, वायुना सह उपरि उत्पतामः च। आकाशे शीतलः वायुः अस्ति। तत्र वयं परस्परं मिलित्वा मेघाः भवामः। यदा मेघः गुरुः भवति, तदा वयं पुनः वर्षारूपेण भूमौ पतामः।” हरिद्रायाः नेत्रे विस्फारिते अभवताम्। “अर्थात् यत् पल्वलम् अद्य शुष्यति, तत् श्वः मेघः भविष्यति, परश्वः च पुनः वर्षा?” “सम्यक्!” इति बिन्दुः अवदत्। “जलं कदापि न नश्यति। तत् चक्रवत् भ्रमति, सर्वदा॥”
5:20मम कार्यं किम्
किन्तु हरिद्रा पुनः दुःखिता अभवत्। “यदि जलं सर्वदा यात्रां करोति, तर्हि अहं किमपि रक्षितुं न शक्नोमि। अहं तु केवलं वर्षां दूरं निक्षिपामि। मम किं प्रयोजनम्?” बिन्दुः क्षणं मौनम् आचरत्। ततः सः अवदत्, “प्रत्येकस्य किमपि विशिष्टं दानं भवति। नद्याः दानं प्रवाहः। मेघस्य दानं वर्षा। तव दानम् अपि अस्ति। अद्य एव तत् द्रक्ष्यसि।” ततः बिन्दुः हरिद्रायाः प्रान्तात् अधः अपतत्। “पुनः मिलामः, मेघेषु!” इति सः उच्चैः अवदत्, नद्यां च मिलितः। हरिद्रा तं चिरं दृष्टवती॥
6:07वातः वर्षा च
सहसा वर्षा अधिका अभवत्, शीतलः वातः च अवहत्। सेतोः अन्ते, एकस्य वृक्षस्य अधः, एकः लघुः बालकः अतिष्ठत्। तस्य समीपे छत्त्रं न आसीत्। सः शीतेन कम्पते स्म। तस्य स्कन्धे एका लघ्वी चटका अपि आर्द्रा उपविष्टा आसीत्। मीना तौ दृष्ट्वा अवदत्, “आगच्छतु, मम छत्त्रिकायाः अधः तिष्ठतु।” किन्तु हरिद्रा अतीव लघ्वी आसीत्। “अहं त्रयाणां कृते पर्याप्ता न अस्मि,” इति सा भीता अचिन्तयत्। तदा वातः ताम् उच्चैः आकृष्टवान्। हरिद्रा प्रायः उड्डीना अभवत्। परन्तु सा बिन्दोः वचनानि अस्मरत्। सा दृढं श्वासं गृहीत्वा, स्वपटं यथाशक्ति विस्तारितवती॥
7:04छायायाः दानम्
आश्चर्यम्! हरिद्रा पूर्वं कदापि एवं विशाला न अभवत्। मीना, बालकः, चटका च, त्रयः अपि तस्याः अधः संलग्नाः अतिष्ठन्। वर्षा उपरि टप् टप् इति अपतत्, किन्तु अधः सर्वे शुष्काः आसन्। बालकः स्मितम् अकरोत्। चटका स्वपक्षौ अधूनोत्, मृदु च अकूजत्। हरिद्रा तेषाम् उष्णतां स्वहृदये अनुभूतवती। तदा सा अवगतवती। “अहं वर्षां न रक्षामि, नदी इव तां पुरतः प्रेषयामि। किन्तु यावत् वर्षा यात्रां करोति, तावत् अहं सर्वेभ्यः आश्रयं ददामि। एतत् एव मम दानम्!” प्रथमवारं हरिद्रा लज्जां न अनुभूतवती, अपि तु गर्वम्॥
7:56नूतनः आरम्भः
तस्मिन् सायङ्काले हरिद्रा पुनः छत्त्राधारे अतिष्ठत्। किन्तु अद्य सा कृष्णछत्त्रस्य पृष्ठतः न निलीना। सा अग्रे स्थिता, तस्याः पीतवर्णः दीपः इव अदीप्यत। ततः परं यदा यदा मेघाः आगच्छन्ति स्म, तदा तदा हरिद्रा प्रथमा सज्जा भवति स्म। सा पल्वलानि अपश्यत्, स्मितं च अकरोत्, यतः सा अजानात् — एते बिन्दवः श्वः मेघाः भविष्यन्ति, पुनः च वर्षा। कदाचित् सा मेघान् प्रति उपरि पश्यति स्म, मन्दं च वदति स्म, “नमस्ते, बिन्दो!” यतः वर्षा सर्वदा यात्रां करोति, किन्तु स्नेहपूर्णः आश्रयः सर्वदा तत्रैव तिष्ठति, यत्र कोऽपि तं प्रतीक्षते॥
अन्यभाषासु
- English: The Umbrella Who Collected Puddles: Where Does Rain Go?
- हिन्दी: पीलू छतरी और पोखरों का जादुई सफ़र
अन्यानि चलचित्राणि
शृङ्खला: science (संस्कृतम्)