पञ्चाशद्वर्षैः विलम्बितं पुस्तकम् — पार्श्वलेखानां रहस्यम्
सारांशः
षोडशवर्षीया मीरा पुस्तकालये सेवां करोति, यदा १९७६ तमात् वर्षात् विलम्बितम् एकं नीलं पुस्तकं प्रत्यागच्छति। तस्य पार्श्वेषु लिखिताः सङ्केताः तां मित्रेण अर्जुनेन सह नगरस्य घण्टागोपुरं, जलयन्त्रं, सेतुं च नयन्ति।
सम्पूर्णपाठः
0:00विलम्बितं पुस्तकम्
नगरस्य प्राचीने पुस्तकालये षोडशवर्षीया मीरा प्रतिशनिवासरं स्वेच्छया सेवां करोति। सा पुस्तकानि क्रमेण स्थापयति, धूलिं मार्जयति, लघुबालेभ्यः कथाः च पठति। एकस्मिन् प्रभाते प्रत्यर्पणपेटिकायां एकं जीर्णं पुस्तकम् अपतत्। तस्य नाम आसीत् 'नक्षत्राणां रहस्यानि' इति। तस्य आवरणं पूर्वं नीलम् आसीत्, किन्तु कालेन धूसरं जातम्। मीरा प्रथमं पत्रम् उद्घाटितवती। तत्र मुद्रा अदृश्यत — प्रत्यर्पणतिथिः, मार्चमासस्य द्वादशः दिवसः, १९७६ तमं वर्षम्। पञ्चाशत् वर्षाणि! कः एतावतः कालात् अनन्तरं पुस्तकं प्रत्यर्पयति? पेटिकायां न पत्रम् आसीत्, न नाम, न किमपि चिह्नम्।
0:54पार्श्वेषु लेखाः
पुस्तकम् उद्घाटयन्ती मीरा पृष्ठानां पार्श्वेषु सूक्ष्मान् अक्षरान् अपश्यत्। केनचित् अङ्कन्या लिखिताः ते अक्षराः कालेन मन्दाः जाताः, किन्तु अद्यापि पठनीयाः आसन्। प्रथमे पृष्ठे लिखितम् आसीत् — 'यः पार्श्वानि पठति, सः एव मार्गं पश्यति। प्रथमं तत्र गच्छ, यत्र समयः स्थगितः अस्ति।' मीरा पुस्तकं पुस्तकालयाध्यक्षाय श्रीधराय अदर्शयत्। वृद्धः श्रीधरः उपनेत्रं समीकृत्य अहसत्। 'आपणस्य घण्टागोपुरम्,' इति सः अवदत्। 'तस्य घटी बहुभ्यः वर्षेभ्यः चतुर्वादने स्थगिता अस्ति।' तस्मिन् एव क्षणे मीरायाः हृदये कुतूहलस्य दीपः प्रज्वलितः।
1:24सङ्कटे पुस्तकालयः
किन्तु मीरायाः मनसि अन्या अपि चिन्ता आसीत्। गतमासे नगरसभा घोषितवती यत् धनाभावात् पुस्तकालयः शीतकाले पिहितः भविष्यति। मीरायै अयं पुस्तकालयः केवलं भवनं न आसीत्। बाल्ये यदा तस्याः मातापितरौ विलम्बेन कार्यात् प्रत्यागच्छताम्, तदा सा अत्रैव उपविश्य पठति स्म। श्रीधरः अवदत्, 'प्रतिवर्षं कश्चन अज्ञातः दाता अस्मान् रक्षति स्म। किन्तु अस्मिन् वर्षे तस्य धनं न आगतम्।' मीरा नीलपुस्तकं दृढं गृहीतवती। किम् एतत् रहस्यं पुस्तकालयं रक्षितुं शक्नुयात्?
2:07स्थगिता घटी
अपराह्णे मीरा स्वमित्रम् अर्जुनम् आहूतवती। अर्जुनः विज्ञानप्रियः, संशयशीलः च आसीत्। 'पञ्चाशद्वर्षीया क्रीडा?' इति सः उपाहसत्, तथापि तया सह अगच्छत्। घण्टागोपुरस्य अधः एका प्राचीना शिलापीठिका आसीत्। तस्याः पृष्ठे पित्तलफलके लिखितम् आसीत् — 'पठनं गृहम् अस्ति, यस्य गृहं नास्ति।' मीरा पुस्तकं पुनः अपश्यत्। तस्मिन् एव वाक्ये अधोरेखा आसीत्, पार्श्वे च नूतनः सङ्केतः — 'अधुना सप्तर्षीन् अन्विष्य, यत्र ते जले शयानाः सन्ति।' अर्जुनः मौनम् अभजत्। तस्य उपहासः विस्मये परिणतः।
2:48जले सप्तर्षयः
नगरोद्याने एकं पुरातनं जलयन्त्रम् अस्ति। तस्य परितः सप्त नक्षत्राकाराः शिलाखण्डाः स्थापिताः सन्ति, यथा आकाशे सप्तर्षयः। जले तेषां प्रतिबिम्बानि कम्पमानानि अदृश्यन्त। अर्जुनः अवदत्, 'षष्ठः शिलाखण्डः अन्येभ्यः भिन्नः अस्ति।' तस्मिन् लघूनि अक्षराणि उत्कीर्णानि आसन् — 'सेतुं पृच्छ।' तदा एव मीरा किञ्चित् अपश्यत्। उद्यानस्य द्वारे धूसरप्रावरणधारिणी एका वृद्धा छत्रं धृत्वा तिष्ठति स्म, तौ प्रति पश्यन्ती। मीरा स्मृतवती — घण्टागोपुरे अपि सा एव आसीत्। मीरा यावत् पुनः अपश्यत्, तावत् सा अन्तर्हिता आसीत्।
3:36सेतोः नामानि
नद्याः उपरि प्राचीनः शिलासेतुः अस्ति। तस्य प्रवेशे एकः फलकः अस्ति, यस्मिन् सेतुनिर्मातॄणां श्रमिकाणां नामानि लिखितानि सन्ति। पुस्तके एकस्य अध्यायस्य शीर्षके 'रघुनाथः' इति शब्दः वृत्तेन अङ्कितः आसीत्। फलके अपि तत् एव नाम आसीत्, तस्य पार्श्वे च लघु तारकाचिह्नम् उत्कीर्णम्। किन्तु अन्तिमः सङ्केतः अत्यन्तं मन्दः आसीत्; अङ्कनी प्रायः लुप्ता। मीरा पृष्ठं सूर्यस्य प्रकाशे उन्नीय अपश्यत्। पत्रे निपीडिताः अक्षररेखाः शनैः शनैः प्रकटिताः अभवन्। 'मम पिता अत्र अस्ति। अधुना गृहं प्रत्यागच्छ — यत्र पुस्तकानि निद्रान्ति।'
4:17रात्रौ चिन्तनम्
तस्यां रात्रौ मीरा निद्रां न अलभत। सा दीपस्य प्रकाशे पुस्तकस्य प्रत्येकं पार्श्वलेखं पुनः पुनः अपठत्। हस्तलेखः बालिकायाः इव आसीत् — वक्राः अक्षराः, कुत्रचित् अशुद्धयः अपि। किन्तु अन्तिमेषु पृष्ठेषु सः एव हस्तः परिपक्वः, स्थिरः च आसीत्। मीरा सहसा अबोधत् — एते लेखाः एकस्मिन् दिने न लिखिताः। केचन बालिकया लिखिताः, केचन बहुवर्षानन्तरं प्रौढया। 'सा एव वृद्धा,' इति मीरा मन्दम् अवदत्। 'सा अस्मान् न अनुसरति — सा अस्मान् मार्गं दर्शयति।'
4:56निद्रितानि पुस्तकानि
'यत्र पुस्तकानि निद्रान्ति' — मीरा प्रातः एव अबोधत्। पुस्तकालयस्य अधोभूमौ पुरातनं भाण्डागारम् अस्ति, यत्र जीर्णानि पुस्तकानि रक्ष्यन्ते। श्रीधरः गम्भीरः अभवत्। 'तत्र एकः कक्षः अस्ति,' इति सः शनैः अवदत्, 'यः त्रिंशद्वर्षेभ्यः मुद्रितः अस्ति। सः एव अज्ञातः दाता तं निर्मापितवान्। तस्य नियमः एकः एव आसीत् — नीलपुस्तकेन सह आगतः एव तम् उद्घाटयेत्।' 'तस्य प्रत्येकस्मिन् पत्रे न नाम आसीत्, न सङ्केतः — केवलम् एकं लघु तारकाचिह्नम्,' इति श्रीधरः अपि अवदत्। मीरा अर्जुनः च परस्परम् अपश्यताम्। सेतोः फलके अपि तत् एव चिह्नम् आसीत्।
5:36नक्षत्रतालकम्
अधोभूमौ वायुः शीतः, धूलिमयः च आसीत्। दीर्घस्य वीथिकायाः अन्ते एकं काष्ठद्वारम् आसीत्, तस्मिन् च नक्षत्राकारं पित्तलतालकम्। 'कुञ्चिका कुत्र?' इति अर्जुनः अपृच्छत्। मीरा पुस्तकस्य अन्तिमं पृष्ठम् अपश्यत्। तत्र पुस्तकालयस्य पुरातनः पत्रकोशः संलग्नः आसीत्, यस्मिन् पूर्वं निर्गमपत्रं स्थाप्यते स्म। कोशस्य अन्तः किञ्चित् कठिनं स्पृष्टम्। पत्रेण आवृता लघ्वी कुञ्चिका! मीरायाः हस्तः अकम्पत। सा कुञ्चिकां तालके प्रावेशयत्। मन्दं 'क्लिक्' इति शब्दः अभवत्, द्वारं च शनैः उद्घाटितम्।
6:16मुद्रितः पाठकक्षः
अन्तः ते यत् अपश्यन्, तत् स्वप्नसदृशम् आसीत्। उच्चवातायनात् सुवर्णः प्रकाशः अपतत्। भित्तिषु पुस्तकपङ्क्तयः, मृदूनि आसनानि, भित्तौ नक्षत्राणां चित्रम्। सर्वाणि पुस्तकानि बालानां कृते आसन् — कथाः, विज्ञानम्, काव्यानि, भूगोलः। मध्ये एकस्यां पीठिकायाम् एकं पत्रं स्थापितम् आसीत्, यस्य उपरि लिखितम् — 'प्रियाय पार्श्वपाठकाय।' मीरा तत् पत्रम् उद्घाटयितुम् उद्यता, तदा एव पृष्ठतः पदध्वनिः अश्रूयत।
6:55अज्ञातः दाता
द्वारे सा एव धूसरप्रावरणधारिणी वृद्धा स्थिता आसीत्। तस्याः नेत्रयोः अश्रूणि मन्दहासः च युगपत् आस्ताम्। 'मम नाम शारदा,' इति सा अवदत्। '१९७६ तमे वर्षे अहं दशवर्षीया दरिद्रा बालिका आसम्। अस्मिन् पुस्तकालये एव मम उष्णं गृहम् आसीत्। एकस्यां रात्रौ मम परिवारः सहसा नगरं त्यक्तवान्, इदं पुस्तकं च मया सह अगच्छत्।' 'तत् ऋणं मम हृदये आजीवनम् अतिष्ठत्। अहं शिक्षिका अभवम्, धनं सञ्चितवती, मया च अज्ञातरूपेण अयं कक्षः निर्मापितः।' 'अहं तादृशं पाठकम् अप्रतीक्षे, यः पार्श्वान् अपि पठेत्। गतसप्ताहे अहम् एव पुस्तकं पेटिकायां न्यक्षिपम्।'
7:47विलम्बितं प्रत्यर्पणम्
श्रीधरः उपनेत्रं समीकृत्य गम्भीरस्वरेण अवदत्, 'पञ्चाशद्वर्षाणां विलम्बशुल्कं तु महत् भविष्यति।' सर्वे उच्चैः अहसन्। शारदा स्मितेन एकां लघुमुद्रां तस्य हस्ते अस्थापयत्, सह च अस्य वर्षस्य दानपत्रम् — पुस्तकालयः पिहितः न भविष्यति। ततः सा कुञ्चिकां मीरायाः करे न्यधात्। 'अयं कक्षः अधुना तव, सर्वेषां जिज्ञासूनां बालानां च। अस्य द्वारं सदा उद्घाटितं भवतु।' तस्मात् शनिवासरात् प्रभृति सः कक्षः प्रतिदिनम् उद्घाटितः भवति, बालाः च तत्र नक्षत्राणां कथाः पठन्ति। कानिचित् पुस्तकानि विलम्बेन प्रत्यागच्छन्ति। किन्तु यत् ते सह आनयन्ति, तत् कदापि विलम्बितं न भवति।
अन्यभाषासु
- English: A Library Book Came Back 50 Years Late, With Clues in the Margins
- हिन्दी: 50 साल देर से लौटी किताब और उसके हाशिये में छिपी पहेली
अन्यानि चलचित्राणि
शृङ्खला: science (संस्कृतम्)