नीलतिमिङ्गिलात् अपि दीर्घः! सहस्रलघुजीवानां प्रकाशमाना दीपमाला
सारांशः
पश्चिम-आस्ट्रेलियायाः समुद्रे वैज्ञानिकाः सिफोनोफोर् नाम एकम् अद्भुतं जीवम् अपश्यन्, यः नीलतिमिङ्गिलात् अपि दीर्घतरः भवेत्। सः एकः जीवः न, अपितु सहस्राणां लघुप्रतिरूपाणां दलम् अस्ति, यत् अन्धकारे दीपमाला इव प्रकाशते।
सम्पूर्णपाठः
0:00अद्भुतं रहस्यम्
किं त्वं जानासि यत् समुद्रे एकः जीवः अस्ति यः नीलतिमिङ्गिलात् अपि दीर्घतरः भवेत्? अपि च, सः वस्तुतः एकः जीवः नास्ति! नमस्ते, प्रिय मित्र! अद्य वयं गभीरसमुद्रस्य अद्भुतं रहस्यम् अन्विष्यामः। पश्चिम-आस्ट्रेलियायाः तटस्य समीपे वैज्ञानिकाः एकं विचित्रं जीवम् अपश्यन्। एषा घटना विंशत्यधिकद्विसहस्रतमे वर्षे अभवत्। सः दीपमाला इव प्रकाशमानः आसीत्, तस्य दैर्घ्यं च प्रायः सार्धशतं पादाः। एतत् कियत् दीर्घम्? चत्वारि विद्यालययानानि एकस्यां पङ्क्तौ स्थापय। सः जीवः तावत् दीर्घः, अथवा ततः अपि दीर्घतरः! अहो, किम् आश्चर्यम्! परन्तु वैज्ञानिकाः एतं गुप्तं जीवं कथं प्राप्नुवन्? चल, समुद्रस्य अधः गच्छामः!
0:58समुद्रस्य अधः यात्रा
वैज्ञानिकाः एकेन विशालेन नौकायानेन समुद्रं प्रति अगच्छन्। तेषां समीपे एकः विशेषः यन्त्रमानवः आसीत्, यः जलस्य अन्तः तरति। सः लघ्वी जलान्तर्गामिनी नौका इव अस्ति, परन्तु तस्मिन् कोऽपि मनुष्यः न उपविशति। वैज्ञानिकाः नौकायाम् उपविश्य दूरदर्शनपटले सर्वं पश्यन्ति, यथा त्वं क्रीडायन्त्रं चालयसि! यन्त्रमानवः अतीव बलवान् अस्ति, सः जलस्य महान्तं भारं सहते। यन्त्रमानवः सहस्राधिकान् पादान् अधः अगच्छत्, गभीरेषु गिरिगह्वरेषु। तत्र सूर्यस्य प्रकाशः कदापि न आगच्छति। तत्र सर्वं कृष्णं शीतलं च अस्ति। अस्यां यात्रायां वैज्ञानिकाः बहून् नूतनान् जीवान् अपश्यन्, ये पूर्वं केनापि न दृष्टाः। परन्तु एकः जीवः सर्वेभ्यः विशिष्टः आसीत्। सः किम् आसीत्? पश्य!
2:02प्रकाशमानः वलयः
यन्त्रमानवस्य दीपाः अन्धकारे एकम् अद्भुतं दृश्यम् अदर्शयन्। जले एकः अतिदीर्घः तन्तुः तरति स्म। सः वलयाकारेण कुण्डलितः आसीत्, यथा आकाशे तारकाणां सर्पिलः समूहः। तस्य शरीरं पारदर्शकं किञ्चित् नारङ्गवर्णं च आसीत्। केवलं बाह्यवलयः एव प्रायः सार्धशतं पादाः दीर्घः आसीत्! वैज्ञानिकाः आश्चर्येण उच्चैः अवदन्, 'अहो! किम् एतत्?' ते एतत् दृश्यम् अन्तर्जाले सजीवं दर्शयन्ति स्म, अतः जगतः बहवः जनाः अपि तत् अपश्यन्। ते सर्वे विस्मिताः अभवन्। एतस्य जीवस्य नाम सिफोनोफोर् इति अस्ति। नूनं विचित्रं नाम! परन्तु तस्य नाम्नः अपेक्षया तस्य रहस्यम् अधिकं विचित्रम् अस्ति! तत् रहस्यं किम्? शृणु!
3:00तिमिङ्गिलेन सह तुलना
नीलतिमिङ्गिलः पृथिव्यां सर्वेषु प्राणिषु विशालतमः इति कथ्यते। सः प्रायः शतं पादाः दीर्घः भवति। तस्य हृदयम् एकस्य लघुयानस्य इव महत् अस्ति! परन्तु अयं सिफोनोफोर् प्रायः सार्धशतं पादाः दीर्घः आसीत्। अर्थात् सः नीलतिमिङ्गिलात् प्रायः अर्धभागेन दीर्घतरः! किन्तु एकं विषयं स्मर। नीलतिमिङ्गिलः भारेण अतीव गुरुः अस्ति, सिफोनोफोर् तु लघुः, कोमलः, जलवत् पारदर्शकः च। सः स्थूलः नास्ति, अपितु तन्तुवत् कृशः। अतः तिमिङ्गिलः गुरुतरः, सिफोनोफोर् दीर्घतरः। उभौ अपि विजेतारौ स्तः! परन्तु इदानीं महत्तमं रहस्यं शृणु। एषः दीर्घः जीवः वस्तुतः एकः जीवः एव नास्ति!
3:54लघुजीवानां दलम्
सिफोनोफोर् एकः जीवः न, अपितु सहस्राणां लघुजीवानां दलम् अस्ति! एते लघुजीवाः 'जूओइड्' इति उच्यन्ते। सर्वे एकस्मात् एव लघुजीवात् उत्पन्नाः। अतः ते सर्वे यमलाः इव समानाः, ते प्रतिरूपाः सन्ति। कल्पय, यदि तव सहस्रं प्रतिरूपाणि स्युः! एकं प्रतिरूपं पाठं पठेत्, अन्यत् क्रीडेत्, अन्यत् भोजनं कुर्यात्। कियत् मनोरञ्जकम्! एते लघुजीवाः परस्परं संयुक्ताः तिष्ठन्ति, यथा मालायां पुष्पाणि, यथा वा दीपमालायां लघुदीपाः। एकः अपि लघुजीवः एकाकी जीवितुं न शक्नोति। ते सर्वे मिलित्वा एव जीवन्ति। परन्तु प्रत्येकस्य जूओइडस्य विशेषं कार्यम् अस्ति। तानि कार्याणि कानि? पश्यामः!
4:42प्रत्येकस्य कार्यम्
सिफोनोफोर्-दले कार्यविभागः अस्ति, यथा उत्तमे क्रीडादले। अग्रभागे तरणकर्तारः जूओइडाः सन्ति। ते लघुघण्टाः इव दृश्यन्ते। ते जलं पृष्ठतः निष्कासयन्ति, अतः सम्पूर्णं दलम् अग्रे सरति। मध्ये भोजनकर्तारः जूओइडाः सन्ति। तेषां दीर्घाः तन्तवः भवन्ति, ये जले लघुभोजनकणान् गृह्णन्ति। ते भोजनं पचन्ति, ततः सर्वेभ्यः मित्रेभ्यः भागं ददति! अन्ये जूओइडाः नूतनान् जूओइडान् उत्पादयन्ति, येन दलं वर्धते। एका नलिका सम्पूर्णं दलं संयोजयति, यथा मार्गः सर्वान् गृहान् संयोजयति। तस्याः नलिकायाः माध्यमेन भोजनं सर्वत्र गच्छति। कोऽपि बुभुक्षितः न तिष्ठति! किन्तु एतत् दलं भोजनं कथं प्राप्नोति? तत्र एका चतुरा युक्तिः अस्ति।
5:39चतुरा भोजनयुक्तिः
सिफोनोफोर् मत्स्यवत् भोजनस्य अन्वेषणाय इतस्ततः न धावति। सः जले शान्तं तिष्ठति, स्वस्य तन्तून् अधः प्रसारयति च। एते तन्तवः विशालः जालपटः इव भवन्ति। लघवः जलजीवाः तस्मिन् पटे लग्नाः भवन्ति, सिफोनोफोर् च भोजनं प्राप्नोति। वैज्ञानिकाः मन्यन्ते यत् सः वलयाकारेण कुण्डलितः आसीत्, यतः सः तदा भोजनं करोति स्म! वलयः अधिकं जलं व्याप्नोति, अतः अधिकं भोजनं लभ्यते। एषा सरला किन्तु बुद्धिमती युक्तिः! सः वेगेन न धावति, परन्तु धैर्येण प्रतीक्षते। धैर्यम् अपि महती शक्तिः अस्ति, न वा? किन्तु अद्भुततरं वस्तु अस्ति। एते लघुजीवाः अन्धकारे प्रकाशन्ते!
6:31जलस्य दीपमाला
गभीरसमुद्रे बहवः जीवाः स्वयं प्रकाशं जनयन्ति। एतत् 'जैवदीप्तिः' इति उच्यते। सिफोनोफोर् अपि नीलवर्णेन प्रकाशेन प्रकाशते, यथा उत्सवे गृहे लघुदीपानां माला! कल्पय, कृष्णे जले सार्धशतं पादान् दीर्घा दीपमाला तरति। कियत् सुन्दरम्! एषः प्रकाशः उष्णः न भवति, सः शीतलः प्रकाशः। खद्योताः अपि एवमेव प्रकाशन्ते। गभीरसमुद्रे प्रायः चतुर्षु जीवेषु त्रयः जीवाः किञ्चित् प्रकाशं जनयितुं शक्नुवन्ति! अतः समुद्रस्य अन्धकारः वस्तुतः रात्रौ नगरम् इव दीप्यते। परन्तु एतत् गभीरं स्थानं कुत्र अस्ति? समुद्रस्य स्तराः कीदृशाः? चल, अधः अधः गच्छामः!
7:15समुद्रस्य स्तराः
समुद्रः स्तरैः विभक्तः अस्ति, यथा बहुस्तरीयः मधुरपिष्टकः! सर्वोपरि सूर्यप्रकाशस्तरः अस्ति। तत्र प्रकाशः प्रचुरः, मत्स्याः कच्छपाः प्रवालाः च तत्र सुखेन निवसन्ति। तस्य अधः सन्ध्यास्तरः अस्ति। तत्र प्रकाशः अतीव मन्दः, सर्वं गाढनीलं दृश्यते। अस्माकं सिफोनोफोर् अस्मिन् एव स्तरे दृष्टः, प्रायः द्विसहस्रं पादान् अधः। एतत् कियत् गभीरम्? द्विशततलयुक्तं भवनम् अधोमुखं कल्पय! ततः अपि अधः मध्यरात्रिस्तरः अस्ति, यत्र सूर्यस्य एकः अपि किरणः न प्राप्यते। तत्र केवलं जीवानां स्वप्रकाशः एव दृश्यते। परन्तु वैज्ञानिकाः अस्य रहस्यमयस्य दलस्य विषये अन्यत् किं जानन्ति?
8:01सावधानाः वैज्ञानिकाः
वैज्ञानिकाः सावधानाः सन्ति। ते वदन्ति, 'अयं सम्भवतः दीर्घतमः जीवः।' किमर्थं 'सम्भवतः'? यतः तं जीवं मापयितुं मापदण्डः न आसीत्! ते यन्त्रमानवस्य लेसर्-किरणैः अनुमानं कृतवन्तः। अपि च, सिफोनोफोर् अतीव कोमलः, सः सहजतया खण्डितः भवति। अतः तं जलात् बहिः आनेतुं न शक्यते। एषः एव उत्तमः वैज्ञानिकः स्वभावः: यत् निश्चितं न जानीमः, तत् 'सम्भवतः' इति वदामः। समुद्रस्य अधिकांशः भागः अद्यापि केनापि न दृष्टः। आश्चर्यम्, अस्माकं समीपे चन्द्रस्य मानचित्रं समुद्रतलस्य मानचित्रात् अपि उत्तमम् अस्ति! कः जानाति, अन्यत् किं तत्र निगूढम् अस्ति? कदाचित् त्वम् एव तत् अन्वेषिष्यसि! किन्तु प्रथमं, अद्य वयं किं किम् अशिक्षाम? स्मरामः!
8:54स्मरणम् आह्वानं च
अद्य वयं बहु अद्भुतम् अशिक्षाम! पश्चिम-आस्ट्रेलियायाः समीपे वैज्ञानिकाः सार्धशतं पादान् दीर्घं सिफोनोफोर् अपश्यन्, यः नीलतिमिङ्गिलात् अपि दीर्घतरः भवेत्। सः एकः जीवः न, अपितु सहस्राणां प्रतिरूपाणां दलम्। केचन तरन्ति, केचन भोजनं गृह्णन्ति, सर्वे च भोजनं विभजन्ति। सः अन्धकारे दीपमाला इव प्रकाशते! इदानीं तव कृते एकं मनोरञ्जकम् आह्वानम्। परिवारेण सह कर्गलपट्टिकाभिः एकां शृङ्खलां रचय। प्रत्येकः वलयः एकः जूओइड् अस्ति! प्रत्येकस्मिन् वलये तस्य कार्यं लिख: तरणम्, भोजनम्, साहाय्यम्। पश्य, कियत् दीर्घं दलं यूयं मिलित्वा रचयितुं शक्नुथ! स्मर, लघवः अपि मिलित्वा महत् कार्यं कुर्वन्ति। एतत् अद्भुतं तथ्यं परिवाराय अपि कथय! पुनः मिलामः, जिज्ञासु मित्र!
अन्यभाषासु
- English: Longer Than a Blue Whale? The Deep-Sea Team of Tiny Glowing Clones!
- हिन्दी: ब्लू व्हेल से भी लंबा जीव! समुद्र की चमकती 'टीम' का राज़
अन्यानि चलचित्राणि
शृङ्खला: science (संस्कृतम्)