करतले चक्रवातः! पात्रे जलावर्तं रचयाम
सारांशः
एकं प्लास्टिकपात्रं जलं च स्वीकृत्य स्वहस्ते लघुं जलचक्रवातं रचय! भ्रमत् जलं मध्ये गर्तं किमर्थं करोति इति ज्ञास्यसि, स्नानपात्रस्य आवर्तः वातावर्ताः आकाशगङ्गाः च कथम् एकं नियमम् अनुसरन्ति इति अपि द्रक्ष्यसि।
सम्पूर्णपाठः
0:00हस्ते चक्रवातः
किं त्वं जानासि यत् त्वं स्वहस्ते एकं लघुं चक्रवातं धारयितुं शक्नोषि? अधुना एव, अत्र, तव गृहे! आम्, एतत् सत्यम् एव अस्ति! अत्र किञ्चित् अपि भयं नास्ति, न च प्रचण्डः वायुः आवश्यकः। केवलं जलम् एकं पात्रं च पर्याप्ते स्तः। त्वं पात्रं वृत्ताकारेण भ्रामयसि, ततः जलस्य मध्ये एकः सुन्दरः भ्रमन् आवर्तः प्रकटः भवति। अद्य वयं मिलित्वा एतं जलचक्रवातं रचयिष्यामः, अपि च ज्ञास्यामः यत् भ्रमत् जलं मध्ये गर्तं कथं करोति। अद्भुतं तथ्यम्: स्नानपात्रस्य जलनिर्गमरन्ध्रे अपि एषः एव नियमः कार्यं करोति! परन्तु प्रथमं, अस्माकं कानि वस्तूनि आवश्यकानि सन्ति? आगच्छ, पश्याम!
0:54आवश्यकानि वस्तूनि
प्रथमं, ढक्कनेन सह एकं स्वच्छं प्लास्टिकपात्रं स्वीकुरु। काचपात्रं मा स्वीकुरु, यतः तत् हस्तात् पतित्वा भग्नं भवितुम् अर्हति। पात्रं प्रायः पूर्णं जलेन पूरय, किन्तु उपरि अल्पं रिक्तस्थानं त्यज। यदि पात्रं गुरु भवति, तर्हि ज्येष्ठस्य साहाय्यं याचस्व। ततः पात्रक्षालनद्रवस्य एकं बिन्दुं योजय। एषः बिन्दुः जलस्य आवर्तं स्पष्टतरं दर्शयति। यदि इच्छसि, तर्हि किञ्चित् चाकचिक्यचूर्णम् अपि योजय, येन भ्रमन्तः कणाः तारकाः इव दीप्यन्ते! अन्ते ढक्कनं दृढं पिधेहि, यथा एकः अपि बिन्दुः बहिः न निर्गच्छेत्। अद्भुतं तथ्यम्: एकस्मिन् जलबिन्दौ अपि असङ्ख्याः सूक्ष्माः कणाः सन्ति, ये नेत्रैः द्रष्टुं न शक्यन्ते! किन्तु यदा त्वं पात्रं भ्रामयिष्यसि, तदा किं भविष्यति?
1:56पात्रं भ्रामय
इदानीं पात्रं ढक्कनेन सह दृढं गृहाण। तत् वृत्ताकारेण शीघ्रं शीघ्रं भ्रामय, यथा त्वं वायौ लघून् वृत्तान् लिखसि। पञ्च वा षट् वा वारान् भ्रामय। सावधानं भव, पात्रं मा क्षिप! ततः सहसा भ्रमणं स्थगय, पात्रं च स्थिरं धारय। अधुना ध्यानेन पश्य! जलस्य मध्ये एकः लघुः नलिकाकारः आवर्तः उद्भवति, उपरि विस्तृतः, अधः सूक्ष्मः। अहो! एषः तव निजः जलचक्रवातः अस्ति! चाकचिक्यकणाः अपि नृत्यन्तः इव भ्रमन्ति! अद्भुतं तथ्यम्: पात्रं स्थगितम् अस्ति, तथापि अन्तः जलं भ्रमति एव। जलं भ्रमितुम् इच्छति! किन्तु किमर्थं मध्ये एषः गर्तः भवति?
2:44गर्तस्य रहस्यम्
एतत् श्रुत्वा त्वं विस्मितः भविष्यसि! यदा जलं भ्रमति, तदा प्रत्येकः जलकणः ऋजुमार्गेण गन्तुम् इच्छति, न तु वृत्ते। अतः कणाः पात्रस्य भित्तिं प्रति बहिः धावन्ति। चिन्तय, यदा त्वं क्रीडाङ्गणे भ्रमणचक्रे उपविशसि, तदा त्वम् अपि बहिः नीयमानः इव अनुभवसि, किं न? अतः एव त्वं धारकं दृढं गृह्णासि! जलस्य कणाः अपि तथैव अनुभवन्ति। यदा सर्वं जलं भित्तिं प्रति गच्छति, तदा मध्ये जलं न्यूनं भवति, अतः तत्र एकः गर्तः निर्मीयते। अद्भुतं तथ्यम्: वैज्ञानिकाः एतं गर्तयुक्तं भ्रमन्तं जलं 'आवर्तः' इति कथयन्ति! परन्तु प्रतीक्षस्व, आवर्तस्य मध्यभागः अधिकं वेगेन भ्रमति। किमर्थम्?
3:37नर्तकस्य रहस्यम्
आवर्तस्य अन्यत् रहस्यम् अपि अस्ति। एकं नर्तकं कल्पय यः हस्तौ प्रसार्य मन्दं मन्दं भ्रमति। यदा सः हस्तौ वक्षसः समीपम् आनयति, तदा सः सहसा अतिशीघ्रं भ्रमितुम् आरभते! जलम् अपि एवम् एव करोति। यदा भ्रमत् जलं मध्यं प्रति गच्छति, तदा तस्य वृत्तं लघुतरं भवति, अतः तत् अधिकवेगेन भ्रमति। एतत् जलस्य स्वाभाविकं नृत्यम् इव अस्ति! अद्भुतं तथ्यम्: आवर्तस्य केन्द्रस्य समीपे जलं बाह्यभागात् बहुगुणं शीघ्रं भ्रमितुं शक्नोति! एषः एव नियमः अन्यत्र अपि दृश्यते। किं त्वं जानासि कुत्र? तव गृहे एव!
4:20स्नानपात्रस्य आवर्तः
यदा स्नानपात्रात् जलं निर्गच्छति, तदा जलनिर्गमरन्ध्रस्य उपरि एकः लघुः आवर्तः भ्रमति। जलं गुडुगुडु इति शब्दं कुर्वत् भ्रमति! अग्रिमवारं स्नानानन्तरं ध्यानेन पश्य! जलं रन्ध्रं प्रति गच्छति, किन्तु सर्वं जलम् एकस्मिन् एव क्षणे रन्ध्रे प्रवेष्टुं न शक्नोति। अतः तत् परितः भ्रमति, तव पात्रस्य जलम् इव, मध्ये च गर्तः भवति। अद्भुतं तथ्यम्: जनाः कथयन्ति यत् पृथिव्याः भ्रमणेन एव आवर्तस्य दिशा निश्चिता भवति, किन्तु वस्तुतः लघुपात्रे जलस्य प्रथमं चलनम् एव दिशां निश्चिनोति! तस्मात् तव पात्रे त्वम् एव दिशां चिनोषि। परन्तु विशालतराः आवर्ताः अपि सन्ति, वायौ!
5:11वायोः आवर्ताः
वायुः अदृश्यः अस्ति, किन्तु सः अपि जलम् इव प्रवहति, भ्रमितुं च शक्नोति। यदा उष्णः वायुः भूमेः उपरि उत्तिष्ठति, तदा कदाचित् सः भ्रमितुम् आरभते, एकः वातावर्तः च भवति। शरदृतौ त्वया कदाचित् दृष्टं स्यात् यत् शुष्काणि पर्णानि वायौ वृत्ताकारेण नृत्यन्ति। मरुभूमौ धूलिः अपि एवं भ्रमति, उन्नतः स्तम्भः इव। अद्भुतं तथ्यम्: तव पात्रस्य आवर्तः, स्नानपात्रस्य आवर्तः, आकाशस्य वातावर्तः च, सर्वे एकम् एव नियमम् अनुसरन्ति! वैज्ञानिकाः दूरात् सुरक्षितस्थानात् एव महतां वातावर्तानाम् अध्ययनं कुर्वन्ति। किन्तु प्रतीक्षस्व, एतेभ्यः अपि विशालतराः आवर्ताः सन्ति!
5:55प्रकृत्याः आवर्ताः
आवर्ताः सर्वत्र सन्ति! केषुचित् नदीषु समुद्रेषु च जलं स्वयम् एव विशालवृत्ते भ्रमति। नाविकाः तान् दूरात् एव पश्यन्ति, सुरक्षिताः च तिष्ठन्ति। अन्तरिक्षात् दृष्टाः मेघाः अपि कदाचित् विशालं सर्पिलाकारं धारयन्ति, यस्य मध्ये एकं शान्तं वृत्तं भवति, तव पात्रस्य गर्तः इव एव! अद्भुतं तथ्यम्: दूरे आकाशे कोटिशः तारकाणां महान्तः समूहाः अपि आवर्तः इव मन्दं मन्दं भ्रमन्ति! एते समूहाः 'आकाशगङ्गाः' इति कथ्यन्ते। कल्पय, तव हस्ते एकः लघुः आवर्तः, आकाशे च महान् आवर्तः! किन्तु अधुना पुनः अस्माकं पात्रं प्रति आगच्छाम, यतः एकः नूतनः प्रयोगः प्रतीक्षते!
6:48नूतनाः प्रयोगाः
प्रथमः प्रयोगः: इदानीं पात्रं विपरीतदिशि भ्रामय। प्रथमं वामतः दक्षिणं, ततः दक्षिणतः वामं भ्रामय। किं आवर्तः अपि विपरीतदिशि भ्रमति? आम्! जलं त्वां सर्वदा अनुसरति। द्वितीयः प्रयोगः: अधिकवेगेन भ्रामय, ततः मन्दवेगेन भ्रामय। अधिकवेगेन आवर्तः दीर्घतरः गभीरतरः च भवति, मन्दवेगेन तु लघुः एव तिष्ठति। कदाचित् आवर्तस्य अधोभागः पात्रस्य तलं यावत् अपि गच्छति! तृतीयः प्रयोगः: ज्येष्ठस्य साहाय्येन ढक्कनम् उद्घाट्य खाद्यवर्णस्य एकं बिन्दुं जले योजय, ढक्कनं पिधाय पुनः भ्रामय च। अद्भुतं तथ्यम्: वर्णः सर्पिलाकारेण अधः प्रवहति, आवर्तस्य मार्गं स्पष्टं दर्शयन्! परन्तु तव आवर्तः किमर्थं शनैः शनैः अन्तर्धीयते?
7:51घर्षणस्य कार्यम्
यदा जलं भ्रमति, तदा तत् पात्रस्य भित्तिभिः सह घर्षति। कल्पय, जलं भित्तिं स्पृशति, पुनः पुनः स्पृशति, वेगं च नष्टं करोति। एतत् घर्षणम् इति कथ्यते। घर्षणं जलस्य वेगं शनैः शनैः हरति। यथा त्वं भूमौ कन्दुकं लोठयसि, सः च अन्ते स्थगितः भवति, तथैव जलम् अपि अन्ते स्थिरं भवति, आवर्तः च लुप्यते। चिन्ता मा कुरु! पुनः भ्रामय, पुनः आवर्तः आगमिष्यति। अद्भुतं तथ्यम्: त्वम् एतं प्रयोगं शतवारं कर्तुं शक्नोषि, जलं कदापि न श्राम्यति! अधुना, अद्य वयं किं किं ज्ञातवन्तः इति स्मराम।
8:37स्मरणम् आह्वानं च
स्मर! भ्रमत् जलं भित्तिं प्रति बहिः गच्छति, अतः मध्ये गर्तः भवति। मध्यभागे जलम् अधिकवेगेन भ्रमति, नर्तकः इव। स्नानपात्रस्य जलनिर्गमरन्ध्रम्, शरदृतौ नृत्यन्ति पर्णानि, आकाशस्य वातावर्ताः च, सर्वे एकं नियमम् अनुसरन्ति। घर्षणं च अन्ते आवर्तं स्थगयति। तव आह्वानम्: अद्य रात्रौ भोजनानन्तरं परिवारेण सह एतं जलचक्रवातं रचय, तान् च पृच्छ, 'किमर्थं मध्ये गर्तः भवति?' ततः त्वं वैज्ञानिकः इव उत्तरं वद! अपि च तान् वद यत् आकाशगङ्गाः अपि आवर्ताः इव भ्रमन्ति! सदा जिज्ञासुः भव, सदा प्रश्नान् पृच्छ। पुनः मिलामः, मित्र!
अन्यभाषासु
- English: Tornado in a Jar! Make a Mini Twister You Can Hold
- हिन्दी: हाथ में बवंडर! घूमता पानी बीच में कीप क्यों बनाता है?
अन्यानि चलचित्राणि
शृङ्खला: science (संस्कृतम्)