नववादने न ताडनीया घटिकाघण्टा
सारांशः
जयपुरस्य प्राचीनसङ्ग्रहालयस्य घटिकागोपुरे केवलम् एकादश निमेषाः अवशिष्टाः सन्ति। घटिकाशिल्पिनी मीनाक्षी तस्याः शिष्यः तेजस् च अन्विष्यतः यत् घटिका कथं कोशागारस्य द्वारम् उद्घाटयेत्।
सम्पूर्णपाठः
0:00एकादश निमेषाः
घटिका कथं कोशागारस्य द्वारम् उद्घाटयेत्? एकादश निमेषाः एव अवशिष्टाः सन्ति। गोपुरस्य उच्चतमे कक्षे पित्तलचक्राणि मन्दं भ्रमन्ति, महान् लोलकः च वामदक्षिणं दोलायते। तत्र षोडशवर्षीयः एकः बालकः, लघु रेडियोयन्त्रं कर्णे धारयन्, स्तब्धः तिष्ठति। यन्त्रात् कर्कशः स्वरः निर्गच्छति — 'यदा घण्टा नववादनं ताडयिष्यति, तदा कोशागारम् अस्माकं भविष्यति।' बालकः पृष्ठतः पश्यति। तस्य गुरुः, या शतवर्षप्राचीनां घटिकां पुनः जीवितां कृतवती, अधुना अन्तिमं कीलं दृढीकरोति। सा अद्यापि न जानाति, यत् अद्य रात्रौ घण्टा कस्य कृते नदिष्यति॥
0:51जयपुरस्य गोपुरम्
इदं जयपुरनगरस्य प्राचीनं सङ्ग्रहालयम्। अद्य रात्रौ अत्र राजकीयरत्नानां प्रदर्शनी आरभ्यते, उष्णः वायुः च गोपुरस्य जालवातायनेभ्यः प्रविशति। मीनाक्षी राव नाम षट्चत्वारिंशद्वर्षीया घटिकाशिल्पिनी, त्रीन् मासान् इमां मुख्यघटिकां पुनः स्थापितवती। तस्याः शिष्यः तेजस् पवारः चञ्चलः, किन्तु तीक्ष्णबुद्धिः अस्ति। सायङ्काले मीनाक्षी एकं जीर्णं ताम्रतन्तुं, घटिकायाः पित्तलाग्रेण सह संयोजितवती आसीत्। 'एषः तन्तुः कदाचित् पुरातनदीपस्य आसीत्,' इति सा अवदत्, 'यथा मूलरचना, तथा एव भवेत्।' तेजस् तदा किमपि न अवदत्। अधुना तु सः तस्याः बाहुं गृह्णाति — 'गुरो, शृणु!'॥
1:44पृष्ठमार्गे यानम्
मीनाक्षी रेडियोयन्त्रं समीपम् आनयति। तत् वाक्यं पुनः आगच्छति, घर्घरध्वनिना सह। तेजस् वातायनस्य पट्टिकानां मध्येन पृष्ठमार्गं दर्शयति। तत्र एकं श्वेतं भारयानं दीपैः विना तिष्ठति, तस्य यन्त्रं च मन्दं गर्जति। मीनाक्षी स्वं दूरभाषम् उद्धृत्य, सुरक्षाप्रमुखं हरीशभण्डारिणम् आह्वयति। केवलं घर्घरः। रक्षकाणां रेडियोतरङ्गेषु अपि, केवलं कोलाहलः। 'कोऽपि सर्वान् तरङ्गान् अवरुणद्धि,' इति तेजस् वदति। घटिकायाः सूचिके, अष्टवादनात् परं नवचत्वारिंशत् निमेषान् दर्शयतः। तदा एव अधः सोपानात् एकः लघुः शब्दः श्रूयते — कुञ्चिकायाः घूर्णनस्य शब्दः॥
2:40बद्धं द्वारम्
तौ सोपानैः अधः धावतः। गोपुरस्य लोहद्वारम्, अधस्तात् बद्धम् अस्ति। तेजस् तत् ताडयति, किन्तु तत् न चलति। 'अस्य द्वारस्य कुञ्चिका, केवलं हरीशस्य समीपे भवति,' इति मीनाक्षी मन्दं वदति। हरीशः एव प्रदर्शन्याः समयसूचीं रचितवान्, सः एव तयोः कृते गोपुरम् उद्घाटितवान्, मित्रवत् हसन् चायम् अपि आनीतवान्। किं सः एव...? मीनाक्षी शिरः कम्पयति। 'प्रथमः प्रश्नः अयम् — घटिका कोशागारं कथम् उद्घाटयेत्? घण्टा केवलं नादं करोति, न तु कुञ्चिकां भ्रामयति।' उपरि घण्टा मौना लम्बते। दश निमेषाः॥
3:30प्रातःकालीनः साक्षात्कारः
उपरि प्रत्यागत्य, तेजस् उपायान् चिन्तयति। 'कदाचित् घण्टानादः केवलं सङ्केतः, यदा रक्षकाः स्थानं परिवर्तयन्ति।' मीनाक्षी तु फलकस्य उपरि स्थितं वार्तापत्रं पश्यति। तस्मिन् तस्याः एव चित्रम् अस्ति, शीर्षकं च — 'शतवर्षीया घटिका पुनः जीवति।' अद्य प्रातः सलीमकादरी नाम मृदुभाषी पत्रकारः, तां साक्षात्कृतवान्। सः बहून् प्रश्नान् अपृच्छत् — 'प्राचीनाः तन्तवः कुत्र गच्छन्ति? किं घटिका पूर्वं, विद्युता किमपि अन्यत् चालयति स्म?' मीनाक्षी गर्वेण उत्तरम् अददात्, 'अहं प्रत्येकं तन्तुं मूलरूपेण पुनः योजितवती।' अधुना तानि वचनानि, तस्याः कर्णयोः शीतलजलबिन्दुवत् पतन्ति॥
4:20तन्तुः अधः गच्छति
तेजस् रेडियोयन्त्रस्य चक्रं मन्दं भ्रामयति, कोलाहलस्य मध्ये रिक्तं स्थानम् अन्विष्यन्। सहसा, स्पष्टः स्वरः — 'भण्डारी रक्षाकक्षे बद्धः अस्ति। पत्रकारः स्वकार्यं कृतवान्। घटिका स्वयम् एव, अस्माकं कार्यं करिष्यति।' तेजस् मीनाक्षीं पश्यति। 'हरीशः चौरः नास्ति, गुरो। सः बन्दी अस्ति।' 'घटिका स्वयम् एव' — एते शब्दाः मीनाक्ष्याः मनसि चक्रवत् भ्रमन्ति। सा दीपं गृहीत्वा घटिकायाः पृष्ठभागं गच्छति, यत्र प्रातः योजितः जीर्णः ताम्रतन्तुः भित्तिं प्रविशति। सः तन्तुः दीपं प्रति न गच्छति। सः भित्तेः अन्तः अधः अधः गच्छति, यत्र प्रदर्शन्याः कोशागारं सुप्तं तिष्ठति॥
5:17धूलिधूसरा पट्टिका
तन्तोः समीपे, धूल्या आच्छादिता लघ्वी पित्तलपट्टिका अस्ति। मीनाक्षी अङ्गुल्या धूलिं मार्जयति। तस्यां पुरातनैः आङ्ग्लाक्षरैः लिखितम् — 'समयकीलः, कोशागारम्।' तेजस् न अवगच्छति, किन्तु मीनाक्ष्याः मुखं श्वेतं भवति। सा सङ्ग्रहालयस्य प्राचीनेषु लेखेषु पठितवती आसीत् — कोशागारस्य पुरातनं द्वारं समयकीलेन रक्षितम्, यत् केवलम् एकेन विद्युत्स्पन्देन उद्घटते। सः स्पन्दः कुतः आगच्छति स्म? सा मन्दं घटिकां प्रति, ततः स्वहस्तौ प्रति पश्यति। अष्टौ निमेषाः। प्रश्नस्य उत्तरं तस्याः पुरतः एव अस्ति, तच्च तया एव निर्मितम्॥
6:07मम एव कार्यम्
मीनाक्ष्याः हस्तौ कम्पेते। 'अयं तन्तुः, मया एव योजितः,' इति सा मन्दं वदति। 'शतवर्षपूर्वं यदा घण्टा नववादनं ताडयति स्म, तदा अनेन तन्तुना विद्युत्स्पन्दः समयकीलं प्रति गच्छति स्म, द्वारं च उद्घटते स्म। सर्वे तत् विस्मृतवन्तः। अहं तत् पुनः जीवितं कृतवती, अद्य प्रातः च सर्वं जगते कथितवती।' सलीमस्य मृदवः प्रश्नाः, तस्य लेखनी, तस्य स्मितम् — सर्वम् अधुना स्पष्टम्। चौराः कोशागारं न भेत्स्यन्ति। तस्याः एव घटिका, तेषां कृते द्वारम् उद्घाटयिष्यति। मीनाक्ष्याः गर्वः लज्जायां परिणमति, लज्जा च दृढनिश्चये। 'तेजस्, यत् मया निर्मितं, तत् मया एव निवारणीयम्।' षड् निमेषाः॥
7:04पश्चाद्गामी समयः
तन्तुं छेत्तुं न शक्यते, यतः सजीवं तन्तुं स्पृष्टं चेत्, स्पन्दः स्वयम् एव गच्छेत्। स्पन्दस्य कीलिका यन्त्रस्य गहने हृदये अस्ति, तां निष्कासयितुं च समयः अपेक्षितः। अतः मीनाक्षी, समयम् एव पश्चात् नयति। सा सूचिकानां महत् पित्तलचक्रं हस्ताभ्यां गृहीत्वा, सर्वबलेन पृष्ठतः भ्रामयति। दन्ताः कटकटायन्ते। बहिः, गोपुरस्य प्रकाशिते मुखे, सहस्रजनानां पुरतः, विशाले सूचिके पश्चात् धावतः — पञ्चपञ्चाशत्, चत्वारिंशत्, विंशतिः, दश। प्राङ्गणे अतिथयः विस्मिताः ऊर्ध्वं पश्यन्ति। जयपुरस्य समयः पश्चात् गच्छति! सूचिके अष्टवादने स्थिरे भवतः। किन्तु तदा एव, अधः लोहद्वारं सशब्दम् उद्घटते॥
8:03मृदुभाषी आगन्तुकः
सलीमकादरी उपरि आगच्छति, तस्य हस्ते हरीशस्य कुञ्चिकागुच्छः। तस्य स्वरः प्रातः इव मृदुः। 'महोदये, भवत्याः घटिका अतीव सुन्दरी। कृपया तां सत्यं समयं दर्शयितुं ददातु।' सः सूचिकाचक्रं प्रति अग्रे गच्छति। मीनाक्षी तस्य पुरतः तिष्ठति, तस्याः अङ्गुल्यौ तु पृष्ठतः यन्त्रस्य गहने कीलिकां स्पृशतः। पृष्ठतः, यन्त्राणां छायायां, तेजस् रेडियोयन्त्रं गोपयति। अवरोधः केवलं रक्षकाणां तरङ्गान् रुणद्धि, न तु विनोदिनां तरङ्गम्। सः नगरस्य रेडियोमित्राणि मन्दस्वरेण आह्वयति — 'सङ्ग्रहालयस्य पृष्ठमार्गः, श्वेतं यानम्, शीघ्रम्!' सलीमः तस्य स्वरं शृणोति, तस्य मृदु स्मितं च सहसा लुप्यते॥
8:59एका लघ्वी कीलिका
सलीमः चक्रं गृहीत्वा अग्रे भ्रामयति। सूचिके नववादनं प्रति धावतः — अष्टपञ्चाशत्, नवपञ्चाशत्। घण्टायाः हस्तकः ऊर्ध्वं उत्तिष्ठति। तदा एव, मीनाक्ष्याः अङ्गुल्यौ घटिकायाः हृदयात् एकां लघ्वीं पित्तलकीलिकां निष्कासयतः। सा तां दीपप्रकाशे उन्नयति। 'एषा कीलिका घण्टां स्पन्देन सह योजयति स्म। इदानीं भवान् सूचिके यावत् इच्छति तावत् भ्रामयतु — कोशागारस्य द्वारं न उद्घटिष्यते।' सलीमः स्तब्धः तिष्ठति। पृष्ठमार्गे आरक्षकाणां वाहनानां ध्वनयः गर्जन्ति, नीलरक्ताः प्रकाशाः भित्तिषु नृत्यन्ति। श्वेतं यानं पलायितुं प्रयतते, किन्तु मार्गः उभयतः अवरुद्धः॥
9:53नववादनं, नवार्थः
आरक्षकाः सलीमं तस्य सहचरान् च गृह्णन्ति। हरीशः रक्षाकक्षात् मुक्तः उपरि धावति, तेजसं च आलिङ्गति। विद्युत्कर्मकराः मुख्यविद्युतं निरुध्य, तं जीर्णं तन्तुं सुरक्षितरूपेण विच्छिन्दन्ति। ततः मीनाक्षी कीलिकां स्वस्थाने पुनः स्थापयति, सूचिके च सत्यसमयं प्रति नयति। आरम्भे प्रश्नः आसीत् — घटिका कथं कोशागारस्य द्वारम् उद्घाटयेत्? अधुना मीनाक्षी जानाति — घटिका केवलं समयं गणयति; द्वाराणि तु मनुष्याः एव उद्घाटयन्ति, कदाचित् लोभेन, कदाचित् गर्वेण, कदाचित् साहसेन। सा तेजसं पश्यति। 'अद्य त्वं मम घटिकायाः अपि सूक्ष्मतरं श्रुतवान्।' दशवादने घण्टा नगरस्य उपरि गम्भीरं मधुरं च नदति — इदानीं केवलं घण्टा, गुरुशिष्ययोः नूतनः आरम्भः॥
अन्यानि चलचित्राणि
शृङ्खला: thriller (संस्कृतम्)