ज्वारात् पूर्वं तरणीयः लवणमार्गः
सारांशः
कच्छस्य महारणे षोडशवर्षीया देविका प्रथमवारम् एकाकिनी यात्रां करोति, किन्तु तस्याः यानं श्वेतलवणस्य मध्ये मृतं भवति। चन्द्रोदयात् पूर्वं समुद्रः पुनः आगमिष्यति, हसमुखः चालकः च साहाय्यम् आनेतुं दूरं स्तम्भं प्रति गच्छति।
सम्पूर्णपाठः
0:00लवणे मौनम्
0:00किम् इदम्? यानं कासति, कम्पते, ततः सर्वथा मौनं भजते! परितः केवलं श्वेतं लवणम्, यावत् दृष्टिः गच्छति तावत्। आकाशे सूर्यः अग्निपिण्डः इव ज्वलति। 0:16षोडशवर्षीया देविका परमार्, पृष्ठासने उपविष्टा, हस्तेन नेत्रे आच्छादयति। अहमदाबादनगरात् सा प्रथमवारम् एकाकिनी यात्रां करोति, मातुलपुत्र्याः विवाहं प्रति गच्छन्ती। चालकः लखा भरवाडः हसन् अवतरति। “मा भैषीः, भगिनि! 0:38राजमार्गः अवरुद्धः आसीत्, अतः अहं पुरातनं लवणमार्गं गृहीतवान्। लघुः विघ्नः एव।” किन्तु देविका पश्यति, यत् तस्य हसितं नेत्रे न प्राप्नोति। तदा एव यानस्य तलात्, कश्चित् मृदुः शब्दः उत्तिष्ठति: चीं, चीं। 0:59किम् एषः यन्त्रस्य स्वरः, उत वा अन्यत् किमपि?॥
1:03पूर्णम् इन्धनम्
1:03यानात् अन्यौ द्वौ यात्रिकौ अपि अवतरतः। एका त्रिसप्ततिवर्षीया लवणकृषिका जीवुबेन्, शुक्लवस्त्रा, मुखे गभीराभिः रेखाभिः अङ्किता। अपरः तस्याः नववर्षीयः पौत्रः केसरः, यस्य कर्णौ शशकस्य इव तीक्ष्णौ। लखा शीघ्रं कार्यम् आरभते। 1:27सः यानस्य पार्श्वे नीलं तार्पालवस्त्रं बध्नाति, छायां च रचयति। ततः एकं जलपात्रं दर्शयति। “एतत् एव अस्माकं जलम्। प्रत्येकं घण्टायाम् एकः चषकः।” 1:43सर्वे तस्य बुद्धिं प्रशंसन्ति। किन्तु देविका स्मरति। चायस्थाने, इन्धनसूचिका पूर्णे बिन्दौ स्थिता आसीत्। ततः दूरे राजमार्गे नीलरक्ताः दीपाः अदृश्यन्त, तेषां दर्शनानन्तरम् एव, लखा चक्रं वामतः अभ्रमयत्। 2:03पूर्णम् इन्धनम्, नवीनं यन्त्रम्। तर्हि यानं किमर्थं मृतम्? सा प्रष्टुम् इच्छति, परन्तु लखा पूर्वमेव तां पश्यन् स्मयते, यथा तस्याः चिन्ताम् अपि पठति॥
2:18ज्वारस्य चेतावनी
2:18जीवुबेन् भूमौ नमति, अङ्गुल्या च लवणस्य पृष्ठं भिनत्ति। अधः, आर्द्रः कृष्णः पङ्कः दृश्यते। सा गम्भीरस्वरेण वदति, “अयं प्रदेशः निम्नः अस्ति, वत्से। वर्षाकालस्य अनन्तरं, प्रतिसायं समुद्रः पुनः अत्र आगच्छति। 2:40चन्द्रोदयात् पूर्वं जलं गुल्फपर्यन्तं भविष्यति, ततः जानुपर्यन्तम्, ततः कोऽपि मार्गं न द्रक्ष्यति।” सा दक्षिणां दिशं दर्शयति, यत्र क्षितिजे रजतवर्णा रेखा कम्पते। ततः उत्तरदिशि भूमौ लघूनि पदचिह्नानि दर्शयति। “एतानि वन्यखराणां चिह्नानि। 3:02ते सदा शुष्कां भूमिं जानन्ति।” लखा हसति, “अम्ब, भवती अतीव चिन्तयति!” परन्तु तस्य दृष्टिः, पुनः पुनः यानस्य तलं प्रति गच्छति। तदा केसरः देविकायाः हस्तं कर्षति, कर्णे च वदति, “भगिनि, यन्त्रं तु मृतम्। 3:20तर्हि यानस्य अधः, कः कूजति?”॥
3:24तलात् कूजनम्
3:24देविका यानस्य समीपं गत्वा, कर्णं धातुपट्टे स्थापयति। सत्यम्! मृदुः, क्षीणः, पुनः पुनः: चीं, चीं। यन्त्रं निश्चलम् अस्ति, तथापि शब्दः न विरमति। 3:40लखा तत्क्षणम् आगच्छति, उच्चैः हसति च। “अरे, एतत् यन्त्रम् एव! उष्णतायां लोहम् एवं कूजति। नगरस्य बालिकाः किं जानन्ति?” 3:53केसरः लज्जितः भवति, जीवुबेन् मौनं धारयति। किन्तु देविका, तीव्रं डीजलगन्धम् अनुभवति। यानस्य अधः लवणे, कृष्णः आर्द्रः वृत्तः प्रसरति। इन्धनं स्रवति? 4:11प्रातः एव लखा अवदत्, यत् यानं गतसप्ताहे सम्यक् परीक्षितम्। पूर्णम् इन्धनम्, अकस्मात् स्रावः, निःशब्दं यन्त्रम्, सजीवः शब्दः। सा उत्तिष्ठति, पश्यति च, यत् लखा तां निरीक्षते, हस्ते लौहकुञ्चिकां धारयन्, या क्षणेन तस्य कोशे अदृश्या भवति॥
4:34स्तम्भं प्रति यात्रा
4:34घण्टाः गच्छन्ति। जलपात्रं लघुतरं भवति। लखा स्वं भागं केसराय यच्छति, सर्वे च तस्य औदार्यं पश्यन्ति। परन्तु देविका अन्यत् पश्यति: सः प्रतिक्षणं हस्तघटिकां पश्यति, पश्चिमे सूर्यं च मापयति, 4:53यथा कस्यचित् मेलनस्य प्रतीक्षां करोति। सूर्यः अधः अवरोहति, लवणं च सुवर्णवर्णं भवति। दक्षिणे रजतरेखा, अधुना विस्तृता अस्ति। सहसा लखा उत्तिष्ठति। 5:10“दूरे स्तम्भः दृश्यते वा? तत्र दूरभाषस्य संकेतः भविष्यति। अहं गत्वा साहाय्यम् आनेष्यामि। यूयम् अत्रैव छायायां तिष्ठत, यानं मा त्यजत।” 5:24जीवुबेन् भ्रुवौ कुञ्चयति। “पुत्र, सः पुरातनः लवणशालायाः स्तम्भः। तत्र दशवर्षेभ्यः, कोऽपि न वसति।” लखा केवलं हसति, दीपिकां गृहीत्वा पूर्वां दिशं प्रति चलति। 5:40देविका तं पश्यति यावत् सः लघुबिन्दुः भवति, चिन्तयति च: यदि तत्र कोऽपि नास्ति, तर्हि सः कं मेलितुं गच्छति?॥
5:50शिथिलः ग्रन्थिः
5:50यदा लखा दृष्टेः बहिः गच्छति, देविका यानस्य अधः शेते। केसरः देविकायाः दूरभाषस्य दीपं धारयति; संकेतः नास्ति, तथापि प्रकाशः अस्ति। इन्धननालिका स्पष्टं दृश्यते। सा न छिन्ना, न जीर्णा। 6:10तस्याः ग्रन्थिः केवलं शिथिलीकृतः, यथा केनचित् हस्तेन सावधानं परिवर्तितः। तस्य पार्श्वे, कुञ्चिकायाः नवाः रेखाः चकासति। “एषः दोषः न अकस्मात्,” देविका शनैः वदति। तदा तस्याः अङ्गुल्यः, लवणे शीतलं जलं स्पृशन्ति। 6:33समुद्रः आगतः। अधुना केवलं तनुः स्तरः, किन्तु सः अग्रे सरति। केसरः तलस्य एकं फलकं दर्शयति। “भगिनि, शब्दः अत्र एव! 6:47अस्य अधः किमपि अस्ति।” फलकस्य कोणे गूढा अर्गला अस्ति, नवेन तालकेन बद्धा। कस्य रहस्यं, लखा तालकेन रक्षति?॥
6:58गूढं तलम्
6:58जीवुबेन् स्वस्य लवणकर्षणस्य लौहदण्डम् आनयति। “वर्षाणि अहं लवणस्य कठिनान् पिण्डान् भिन्नवती। एतत् लघु तालकं किम्?” एकेन प्रहारेण, अर्गला भज्यते। 7:13देविका फलकम् उत्थापयति। अधः अन्धकारे, तिस्रः वंशमञ्जूषाः वस्त्रैः आवृताः सन्ति। वस्त्रम् अपसार्य, सा श्वासं निरुणद्धि। प्रत्येकस्यां मञ्जूषायां श्येनशावकाः सन्ति: धूसरपक्षाः, विशालनेत्राः, तृषिताः, भीताः। 7:35ते चञ्चूः उद्घाट्य क्षीणं कूजन्ति: चीं, चीं। एषः एव, “यन्त्रस्य” शब्दः आसीत्। जीवुबेन् कम्पमानेन स्वरेण वदति, “एते वन्यश्येनाः। विदेशेषु धनिकाः, एतान् बहुमूल्येन क्रीणन्ति। 7:54एतेषां विक्रयः अपराधः अस्ति।” मञ्जूषाणाम् उपरि लिखितं पत्रं देविका पठति: “सूर्यास्ते, पुरातनस्तम्भे।” तस्याः शरीरं शीतलं भवति। लखा, साहाय्यम् आनेतुं न गतः॥
8:10सत्यस्य दर्शनम्
8:10सर्वं स्पष्टं भवति, यथा विद्युत् अन्धकारं भिनत्ति। राजमार्गः कदापि अवरुद्धः न आसीत्; तत्र केवलम् आरक्षिणां परीक्षास्थानम् आसीत्, ते एव नीलरक्ताः दीपाः। लखा तस्मात् पलायितुं लवणमार्गम् अगृह्णात्, स्वयं च इन्धननालिकां शिथिलीकृतवान्, यत् यानम् अत्र एव तिष्ठेत्, यत्र सूर्यास्ते क्रेता आगमिष्यति। 8:38तस्य “साहाय्ययात्रा”, वस्तुतः विक्रययात्रा आसीत्। “अत्रैव तिष्ठत” इति आदेशः दयायाः वचनं न, अपि तु जाले बन्धनम् आसीत्। जलम् अधुना गुल्फौ स्पृशति। केसरः रोदितुम् आरभते। 8:57देविका गभीरं श्वसिति। प्रथमवारं सा भीता न, अपि तु दृढा। “वयं न प्रतीक्षिष्यामहे। अम्ब, वन्यखराणां मार्गं दर्शय। 9:10शावकान् अपि नेष्यामः।” जीवुबेन् प्रथमवारं स्मयते। परन्तु तदा एव, पूर्वदिशि सन्ध्यान्धकारे, द्वौ दीपौ प्रज्वलतः: कस्यचित् वाहनस्य, यत् तेषां दिशि आगच्छति॥
9:26चन्द्रोदये खराः
9:26देविका शीघ्रं चिन्तयति। सा यानस्य संकेतदीपान् प्रज्वालयति; इन्धनं नास्ति, किन्तु विद्युत्कोषः सजीवः। दूरात् दृश्यते, यत् यात्रिकाः अद्यापि याने प्रतीक्षन्ते। ततः ते तिस्रः मञ्जूषाः स्कन्धेषु धृत्वा, उत्तरं प्रति चलन्ति। 9:48जलं गुल्फात् जानुपर्यन्तम् उत्तिष्ठति, शीतलं लवणकटु च। पदचिह्नानि जले लुप्यन्ते, जीवुबेन् अपि क्षणं स्तब्धा तिष्ठति। तदा पूर्वक्षितिजात् विशालः रक्तः चन्द्रः उदेति, तस्य प्रकाशे च सम्पूर्णः रणः रजतसागरः इव दीप्यते। सहसा, जले खुराणां ध्वनिः! 10:12वन्यखराणां यूथम्, दश, विंशतिः, छायाः इव जलं विदार्य धावति, तेषां पृष्ठेषु चन्द्रप्रकाशः। “तान् अनुसरत!” जीवुबेन् आक्रोशति। ते खराणां पश्चात् चलन्ति, जलं च शनैः शनैः न्यूनं भवति। 10:31पृष्ठतः, यानस्य समीपे, अन्यत् वाहनं स्थगितम्। कश्चित् उच्चैः क्रोशति। सः स्वरः, लखायाः एव॥
10:42पङ्के निमग्नम्
10:42वाहनस्य दीपौ जले परिभ्रमतः, तान् अन्विष्यन्तौ। ततः यन्त्रस्य गर्जनम्; वाहनं तेषां पश्चात् जलं प्रविशति। केसरः देविकायाः हस्तं दृढं गृह्णाति। “मा धावत,” जीवुबेन् शान्तं वदति, “समुद्रः अस्माकं पक्षे अस्ति।” 11:03क्षणानन्तरं, वाहनस्य चक्राणि आर्द्रे पङ्के निमज्जन्ति। यन्त्रं क्रन्दति, चक्राणि भ्रमन्ति, किन्तु वाहनं न चलति। लखा जलं विदार्य, तेषां पश्चात् धावति। “भगिनि! 11:20मञ्जूषाः प्रत्यर्पय! ताः मम सन्ति!” तस्य स्वरे अधुना हासः नास्ति। देविका पृष्ठतः न पश्यति। 11:30सा केवलं खराणां चन्द्रालोकितानि पृष्ठानि अनुसरति। अन्ते तस्याः पादौ कठिनां शुष्कां भूमिं स्पृशतः: “बेट्” इति उच्चः द्वीपः। परन्तु द्वीपस्य शिखरे, कश्चित् दीपं धृत्वा स्थितः अस्ति, तेषां प्रतीक्षां कुर्वन्॥
11:50द्वीपे दीपः
11:50दीपधारी, जीवुबेनस्य पुरातनः मित्रं मूलजी अस्ति, लवणकृषकः, यस्य कुटीरं द्वीपे एव। सः प्रतिसायं चन्द्रोदये दीपं प्रज्वालयति, यत् मार्गभ्रष्टाः पश्येयुः। अत्र उच्चभूमौ, देविकायाः दूरभाषे एका संकेतरेखा कम्पते। कम्पमानैः अङ्गुलीभिः सा आरक्षिणः वनविभागं च आह्वयति, सर्वं च वदति: शिथिला नालिका, 12:19गूढं तलम्, श्येनशावकाः, पुरातनः स्तम्भः। ततः ते प्रतीक्षन्ते। मूलजी शावकेभ्यः जलसिक्तं वस्त्रं यच्छति, केसरः च तेभ्यः मृदु गायति। अधः, रजतजले, द्वे वाहने निश्चले तिष्ठतः, लखा च तयोः एकस्य छदे उपविष्टः, समुद्रेण परितः बद्धः। 12:43अर्धरात्रे जलस्य उपरि नीलरक्ताः दीपाः दृश्यन्ते; आरक्षिणां नौका आगच्छति। परन्तु देविकायाः मनसि नवा भीतिः: कः षोडशवर्षीयायाः बालिकायाः वचनं विश्वसिष्यति, हसमुखस्य चालकस्य विरुद्धम्?॥
13:01प्रश्नस्य पक्षौ
13:01अधिकारी प्रथमं लखायाः हसितं शृणोति, ततः देविकायाः प्रमाणानि पश्यति: कुञ्चिकायाः नवाः रेखाः, लखायाः कोशे सा एव लौहकुञ्चिका, मञ्जूषासु तस्य हस्ताक्षरेण पत्रम्। परीक्षास्थानस्य आरक्षिणः अपि वदन्ति, यत् राजमार्गः दिनं सर्वं मुक्तः आसीत्। लखायाः हस्तौ बद्धौ भवतः। 13:27प्रभाते वनविभागः शावकान् स्वीकरोति; यदा तेषां पक्षाः प्रवृद्धाः भविष्यन्ति, ते पुनः आकाशं गमिष्यन्ति। सायंकाले देविका विवाहमण्डपं प्राप्नोति, लवणश्वेताभ्यां पादाभ्याम्, किन्तु उन्नतेन शिरसा। रात्रौ कश्चित् मृदुः शब्दः तस्याः स्वप्ने पुनः उत्तिष्ठति: चीं, चीं। किम् इदम्? 13:54अधुना सा जानाति। सः भयस्य शब्दः न, अपि तु प्रश्नस्य, यं सा न त्यक्तवती। यदा किमपि न मिलति, तदा पृच्छ; कदाचित् तव प्रश्नः एव, कस्यचित् पक्षौ भवति॥
अन्यानि चलचित्राणि
शृङ्खला: thriller (संस्कृतम्)