एवरेस्टात् अपि उच्चतरः पर्वतः! मौना-केआ-पर्वतस्य जलरहस्यम्
सारांशः
किं त्वं जानासि — मूलात् शिखरपर्यन्तं मापने विश्वस्य उच्चतमः पर्वतः एवरेस्टः न अस्ति? हवाई-द्वीपस्य मौना-केआ-पर्वतस्य अर्धाधिकं शरीरं समुद्रस्य अधः निगूढम् अस्ति, अतः सः एव वास्तविकः विजेता!
सम्पूर्णपाठः
0:00आश्चर्यप्रश्नः
नमस्ते मित्र! अद्य अहं तुभ्यम् एकं महारहस्यं कथयामि। त्वं मन्यसे — एवरेस्ट्-पर्वतः एव विश्वस्य उच्चतमः पर्वतः इति। किन्तु शृणु! एकः अन्यः पर्वतः अस्ति, यः एवरेस्टात् अपि उच्चतरः अस्ति! सः पर्वतः कुत्र निगूढः अस्ति? विशालस्य सागरस्य मध्ये! तस्य अर्धाधिकं शरीरं जलस्य अधः प्रच्छन्नम् अस्ति। तस्य नाम अस्ति मौना-केआ, सः च सुदूरे हवाई-द्वीपे तिष्ठति। कथम् एकः महापर्वतः समुद्रे निलीयते? कथं च वयं तत् जानीमः? तत् सर्वं ज्ञातुं मया सह चल! अग्रे एकं चमत्कारपूर्णं मापनरहस्यं त्वां प्रतीक्षते।
0:49मापनस्य रहस्यम्
प्रथमं चिन्तय — 'उच्चतमः' इति शब्दस्य कः अर्थः? वयं पर्वतान् कथं मापयामः? सामान्यतः वैज्ञानिकाः समुद्रस्य जलतलात् आरभ्य पर्वतस्य शिखरपर्यन्तं मापयन्ति। किन्तु एकः अन्यः मार्गः अपि अस्ति! पर्वतस्य मूलात् आरभ्य शिखरपर्यन्तं मापनम्। यथा त्वं पादतलात् आरभ्य मस्तकपर्यन्तं स्वस्य औन्नत्यं मापयसि, तथैव पर्वतस्य अपि! कल्पय — तव मित्रं गभीरे तरणकुण्डे तिष्ठति, जलस्य उपरि केवलं तस्य शिरः दृश्यते। किं सः लघुः अभवत्? न हि! तस्य शेषं शरीरं जले निगूढम् अस्ति। पर्वतानाम् अपि एवम् एव भवति! अधुना प्रथमं विश्वप्रसिद्धम् एवरेस्टं पश्यामः।
1:40एवरेस्टस्य कथा
एषः अस्ति एवरेस्ट्-पर्वतः, हिमालयपर्वतमालायाः मुकुटमणिः! सः समुद्रतलात् प्रायः ८८४९ मीटर्-परिमितम् उन्नतः अस्ति। एतत् तु अद्भुतम् औन्नत्यम् — विशालानि वायुयानानि अपि प्रायः तावति एव औन्नत्ये उड्डयन्ते! एवरेस्टस्य शिखरे वायुः अतीव तनुः शीतलश्च भवति। एका आश्चर्यवार्ता शृणु — एवरेस्टः प्रतिवर्षं किञ्चित् अधिकम् उच्चः भवति, यतः तस्य अधः भूमिः अद्यापि शनैः शनैः उपरि गच्छति! समुद्रतलात् मापने एवरेस्टः एव विश्वविजेता अस्ति, एतत् सत्यम्। किन्तु स्मर — तस्य मूलं भूमौ अस्ति, जले न। अधुना प्रशान्तमहासागरस्य निगूढं महानायकं पश्यामः!
2:34मौना-केआ दर्शनम्
एषः अस्ति मौना-केआ! सः विशाले प्रशान्तमहासागरे हवाई-द्वीपे तिष्ठति। तस्य पार्श्वे नीलं जलं, श्वेताः तरङ्गाः, हरिताः वृक्षाश्च शोभन्ते। जलस्य उपरि सः केवलं ४२०७ मीटर्-परिमितम् उन्नतः दृश्यते। त्वं वदिष्यसि — 'एतत् तु एवरेस्टस्य अर्धम् इव एव! एषः कथम् उच्चतरः स्यात्?' उत्तमः प्रश्नः! किन्तु एषः शान्तः पर्वतः एकं विशालं रहस्यं गोपायति। तस्य वास्तविकं मूलं द्वीपस्य तटे न अस्ति — तत् समुद्रस्य तले अस्ति, बहु बहु अधः, यत्र सूर्यप्रकाशः अपि न गच्छति! कियत् अधः इति जानासि किम्? अग्रिमं दृश्यं त्वाम् आश्चर्यचकितं करिष्यति!
3:20जलनिगूढम् अर्धम्
यदि वयं समुद्रस्य सर्वं जलम् एकक्षणं दूरं कुर्याम, तर्हि किं दृश्येत? महाश्चर्यम्! एकः दैत्याकारः पर्वतः अन्धकारपूर्णात् समुद्रतलात् उपरि उत्थितः दृश्येत। मौना-केआ-पर्वतस्य प्रायः ६००० मीटर्-परिमितं शरीरं जलस्य अधः निगूढम् अस्ति! अधुना मया सह गणय — ४२०७ मीटर् जलस्य उपरि, प्रायः ६००० मीटर् च जलस्य अधः। सर्वं मिलित्वा प्रायः १०२०० मीटर्-परिमितम्! एषा संख्या एवरेस्टस्य औन्नत्यात् बहु अधिका अस्ति। अर्थात् मूलात् शिखरपर्यन्तं मापने मौना-केआ एव पृथिव्याः उच्चतमः पर्वतः अस्ति! किन्तु एतयोः द्वयोः तुलना चित्रे कीदृशी दृश्येत? आगच्छ, पश्यामः!
4:15महती तुलना
कल्पय — वयं द्वौ पर्वतौ पार्श्वे पार्श्वे समतलभूमौ स्थापयामः। तदा मौना-केआ एवरेस्टात् प्रायः १३०० मीटर्-परिमितम् उच्चतरः स्यात्! १३०० मीटर् इति कियत् भवति? प्रायः चत्वारि अत्युन्नतानि गगनचुम्बिभवनानि एकम् उपरि एकं स्थापितानि इव! एतत् अन्तरं तु स्वयम् एकः लघुपर्वतः इव अस्ति। तथापि बहवः जनाः एवरेस्टम् एव उच्चतमं वदन्ति, यतः सः सम्पूर्णः भूमेः उपरि दृश्यते। मौना-केआ तु विनयशीलः अस्ति — सः स्वस्य अर्धाधिकं विजयं जले गोपायति! किन्तु प्रश्नः उत्तिष्ठति — जलस्य अधः अन्धकारे वैज्ञानिकाः कथं मापितवन्तः? तस्य उत्तरम् अत्यद्भुतम् अस्ति!
5:09ध्वनेः साहाय्यम्
वैज्ञानिकाः विशालाभिः नौकाभिः समुद्रं गच्छन्ति, ताभिः सह 'सोनार्' इति अद्भुतं यन्त्रं नयन्ति च। एताः नौकाः बहून् दिवसान् यावत् समुद्रे भ्रमन्ति। तत् यन्त्रं जलस्य अन्तः ध्वनितरङ्गान् प्रेषयति। सः ध्वनिः गत्वा समुद्रतलं स्पृशति, ततः प्रतिध्वनिरूपेण पुनः नौकां प्रति आगच्छति। यदि ध्वनिः शीघ्रं प्रत्यागच्छति, तर्हि तलं समीपे अस्ति। यदि विलम्बेन आगच्छति, तर्हि तलं बहु दूरे अस्ति! एवं ध्वनेः साहाय्येन वैज्ञानिकाः सम्पूर्णस्य निगूढपर्वतस्य मानचित्रं निर्मान्ति। आश्चर्यं शृणु — समुद्रस्य शिंशुमाराः अपि एवम् एव प्रतिध्वनिना स्वमार्गं जानन्ति! अधुना अन्यः प्रश्नः — एषः महापर्वतः प्रथमं कथम् अजायत?
5:54अग्निपर्वतस्य जन्म
मौना-केआ वस्तुतः एकः अग्निपर्वतः अस्ति! बहुलक्षवर्षेभ्यः पूर्वं समुद्रस्य तले एकं छिद्रम् आसीत्। तस्मात् छिद्रात् अतितप्तः द्रवपाषाणः — 'लावा' इति — बहिः आगच्छत्। सः लावा शीतलं जलं स्पृष्ट्वा शीघ्रं कठिनः पाषाणः अभवत्। पुनः पुनः नवः लावा आगच्छत्, पाषाणस्तरस्य उपरि नवः स्तरः अजायत। एवं लक्षशः वर्षाणि यावत् पर्वतः शनैः शनैः अवर्धत! अन्ते एकस्मिन् दिने पर्वतस्य शिखरं जलात् बहिः निर्गत्य सूर्यप्रकाशं स्पृष्टवत्! अद्य मौना-केआ शान्तः सुप्तश्च अस्ति। किन्तु सः एकाकी न अस्ति — तस्य समीपे सम्पूर्णः अग्निपर्वतपरिवारः वसति!
6:46द्वीपानाम् उत्पत्तिः
हवाई-द्वीपसमूहे बहवः द्वीपाः सन्ति, ते च सर्वे अग्निपर्वतैः एव निर्मिताः! प्रत्येकं द्वीपः वस्तुतः एकस्य महापर्वतस्य शिरः एव अस्ति। पृथिव्याः गभीरे अन्तः एकम् अतितप्तं स्थानम् अस्ति, यत् वैज्ञानिकाः 'उष्णबिन्दुम्' इति वदन्ति। पृथिव्याः बाह्यः भागः शनैः शनैः तस्य उष्णबिन्दोः उपरि सर्पति, सः च बिन्दुः नवान् नवान् पर्वतान् निर्माति — यथा एका पर्वतनिर्माणशाला! मौना-केआ-पर्वतस्य समीपे मौना-लोआ इति अन्यः विशालः अग्निपर्वतः अपि तिष्ठति — सः विश्वस्य विशालतमेषु अग्निपर्वतेषु एकः अस्ति! किन्तु मौना-केआ-शिखरे एकं हिमशीतलम् आश्चर्यं त्वां प्रतीक्षते। किं तत्?
7:40श्वेतपर्वतः
हवाई-द्वीपः उष्णः सूर्यप्रकाशपूर्णश्च अस्ति। तत्र सुवर्णवर्णाः वेलातटाः, नीलं जलं, उन्नताः तालवृक्षाश्च शोभन्ते। किन्तु मौना-केआ-शिखरे — हिमं पतति! आम्, सत्यम् एव! शिखरम् एतावत् उन्नतम् अस्ति यत् तत्र वायुः अतिशीतलः भवति। शीतकाले सम्पूर्णं शिखरं श्वेतेन हिमेन आच्छादितं भवति। अतः एव तस्य नाम मौना-केआ — हवाई-भाषायाम् अस्य अर्थः 'श्वेतपर्वतः' इति! चिन्तय — एकस्मिन् एव दिने त्वं प्रातः तटे क्रीडेः, सायं च हिमाच्छादितं शिखरं पश्येः। अधुना शिखरस्य उपरि अन्यत् किमपि विशेषं वर्तते — तत् तारकाभिः सह सम्बद्धम् अस्ति!
8:25तारकाणां गवाक्षः
मौना-केआ-शिखरे विशालानि दूरदर्शकयन्त्राणि तिष्ठन्ति! तानि श्वेतेषु गोलाकारभवनेषु सन्ति, रात्रौ च द्वाराणि उद्घाट्य आकाशं पश्यन्ति। एकं यन्त्रं तु विशालगृहम् इव महत् अस्ति! किमर्थं तत्रैव? यतः शिखरं प्रायः मेघानाम् अपि उपरि अस्ति! तत्र आकाशम् अतिस्वच्छं भवति, तारकाश्च अतीव स्पष्टं दीप्यन्ते। विश्वस्य वैज्ञानिकाः तत्र गत्वा दूरस्थानां ग्रहाणां तारकाणां च अध्ययनं कुर्वन्ति। चिन्तय तु — एकः एव पर्वतः, यस्य मूलं गभीरे समुद्रतले अस्ति, शिखरं च तारकाणां समीपे! किन्तु तस्य जलमग्ने मूले के निवसन्ति? आगच्छ, जलस्य अधः यात्रां कुर्मः!
9:15समुद्रजीवनम्
मौना-केआ-पर्वतस्य मूलसमीपे समुद्रः जीवनेन परिपूर्णः अस्ति! वर्णमयाः मत्स्याः सुन्दरेषु प्रवालवनेषु इतस्ततः सन्तरन्ति। रक्तवर्णाः, पीतवर्णाः, नीलवर्णाश्च जीवाः तत्र दीप्यन्ते। विशालाः तिमयः गभीरे जले मधुरं गायन्ति, हरितकच्छपाश्च शान्तं तरन्ति। ते सर्वे विश्वस्य उच्चतमस्य पर्वतस्य पार्श्वे एव निवसन्ति — किन्तु ते तत् न जानन्ति! समुद्रस्य अत्यन्तगभीरे अन्धकारे अपि विचित्राः जीवाः वसन्ति — केचन मत्स्याः स्वशरीरेण एव प्रकाशं जनयन्ति! अधुना अन्तिमम् एकं महाश्चर्यं शृणु — पृथिवी स्वयम् अपि एकं रहस्यं गोपायति!
10:04चिम्बोराजो आश्चर्यम्
अस्माकं पृथिवी पूर्णगोलाकारा न अस्ति! सा निरन्तरं भ्रमति, अतः मध्यभागे ईषत् विस्तृता स्थूला च अस्ति — यथा कश्चित् मृदुः कन्दुकः ईषत् पीडितः। दक्षिण-अमेरिका-महाद्वीपे चिम्बोराजो इति एकः पर्वतः अस्ति। सः पृथिव्याः तस्मिन् स्थूलतमे भागे एव तिष्ठति। अतः तस्य शिखरं पृथिव्याः केन्द्रात् सर्वाधिकं दूरम् अस्ति! अर्थात् एकेन प्रकारेण चिम्बोराजो-शिखरम् एव अन्तरिक्षस्य सर्वाधिकं समीपम् अस्ति! अधुना अस्माकं समीपे त्रयः पर्वताः त्रयः विजेतारश्च सन्ति। तर्हि वास्तविकः उच्चतमः कः? अन्तिमम् उत्तरं शृणु!
10:44कः विजेता
उत्तरम् इदम् अस्ति — सर्वं मापनप्रकारे एव निर्भरं भवति! समुद्रतलात् मापने एवरेस्टः विजेता। मूलात् शिखरपर्यन्तं मापने मौना-केआ विजेता। पृथिव्याः केन्द्रात् मापने चिम्बोराजो विजेता! एतत् एव विज्ञानस्य सौन्दर्यम् — एकः एव प्रश्नः, त्रीणि सत्यानि उत्तराणि च! यदा वयं प्रश्नं भिन्नरीत्या पृच्छामः, तदा उत्तरम् अपि परिवर्तते। अतः यदा कश्चित् वदेत् 'एवरेस्टः एव उच्चतमः' इति, तदा त्वं स्मितं कृत्वा प्रष्टुं शक्नोषि — 'कुतः आरभ्य मापयसि?' इति। सः निश्चयेन आश्चर्यचकितः भविष्यति! अन्ते अद्यतनानि सर्वाणि आश्चर्याणि द्रुतं स्मरामः।
11:28स्मरणं क्रीडा च
अद्य वयं किं ज्ञातवन्तः? मौना-केआ मूलात् शिखरपर्यन्तं प्रायः १०२०० मीटर्-परिमितः अस्ति — सः एवरेस्टात् अपि उच्चतरः! तस्य अर्धाधिकं शरीरं समुद्रे निगूढम् अस्ति, वैज्ञानिकाश्च ध्वनितरङ्गैः तत् सर्वं मापितवन्तः। सः पर्वतः लावा-पाषाणात् जातः। तस्य शिखरे हिमं दूरदर्शकयन्त्राणि च सन्ति, मूले च वर्णमयं समुद्रजीवनं वसति! एकः एव पर्वतः — समुद्रतलात् तारकापर्यन्तम्! गृहे एकां सरलां क्रीडां कुरु — एकं पात्रं जलेन पूरय, तस्मिन् च एकं लघु क्रीडनकं स्थापय। ततः पश्य — जलस्य उपरि कियत् दृश्यते, जलस्य अधः च कियत् निगूढम् अस्ति? एतत् एव मौना-केआ-रहस्यम्! एतां चमत्कारवार्तां स्वपरिवारजनेभ्यः अवश्यं कथय। मित्र, अन्वेषणं निरन्तरं भवतु! पुनः मिलामः!
अन्यभाषासु
- English: Mauna Kea: The Mountain Taller Than Everest?
- हिन्दी: क्या एवरेस्ट से भी ऊँचा है यह छिपा हुआ पहाड़?
अन्यानि चलचित्राणि
शृङ्खला: science (संस्कृतम्)