बिन्दोः दीर्घा यात्रा — जलचक्रस्य मधुरा कथा
सारांशः
एकः लघुः जलबिन्दुः एकस्याः बालिकायाः तृषितम् उद्यानं प्राप्तुम् इच्छति, किन्तु वायुः तं दीर्घे मार्गे नयति। पर्वतेभ्यः नदीभ्यः भूमेः अन्तः च गच्छन् सः जलचक्रस्य रहस्यं जानाति।
सम्पूर्णपाठः
0:00मेघे बिन्दुः
आकाशे उच्चैः एकः श्वेतः मृदुः मेघः आसीत्। तस्मिन् मेघे बहवः लघवः जलबिन्दवः निवसन्ति स्म। तेषु सर्वेषु एकः अतीव लघुः उत्सुकः च बिन्दुः आसीत्। तस्य नाम 'बिन्दुः' एव आसीत्। बिन्दुः सर्वदा अधः पृथिवीं पश्यति स्म। हरिताः पर्वताः, वक्राः नद्यः, विशालानि वनानि च तस्मै अतीव रोचन्ते स्म। तस्य मित्राणि मेघे इतस्ततः क्रीडन्ति स्म, किन्तु बिन्दुः स्वप्नान् पश्यति स्म। एकदा सः दूरे एकं लघुं ग्रामम् अपश्यत्। ग्रामस्य समीपे एकं लघु उद्यानम् आसीत्। तत् उद्यानं शुष्कं दीनं च दृश्यते स्म। बिन्दुः अचिन्तयत् — 'तत्र किं जातम्? अहं ज्ञातुम् इच्छामि।'
0:49मीरायाः उद्यानम्
तस्मिन् उद्याने मीरा नाम एका मधुरा बालिका प्रतिदिनं कार्यं करोति स्म। सा प्रातः आगच्छति स्म, गुल्मान् पश्यति स्म, गीतानि च गायति स्म। तस्याः एकः प्रियः लघुः मल्लिकागुल्मः आसीत्, यं सा स्वहस्ताभ्यां रोपितवती। किन्तु बहुभ्यः दिनेभ्यः वृष्टिः न अभवत्। भूमिः शुष्का कठिना च जाता। मल्लिकायाः कोमलानि पत्राणि म्लानानि अभवन्। मीरा स्वस्य लघुना सेचनघटेन किञ्चित् जलं ददाति स्म, किन्तु तत् जलं पर्याप्तं न आसीत्। प्रतिदिनं सा शून्यं नीलम् आकाशं पश्यति स्म। 'हे मेघ,' इति सा मन्दं वदति स्म, 'कदा आगमिष्यसि? मम मल्लिका तृषिता अस्ति।' तस्याः वचनं वायुना सह उपरि उपरि अगच्छत्।
1:41बिन्दोः सङ्कल्पः
उपरि मेघे बिन्दुः तां बालिकां तं म्लानं गुल्मं च दृष्ट्वा दुःखितः अभवत्। तस्य लघु हृदयं करुणया पूर्णम् अभवत्। सः मेघमातुः समीपम् अगच्छत्। सः अवदत् — 'मातः, अहं तस्मिन् उद्याने पतितुम् इच्छामि। अहं तस्याः बालिकायाः गुल्मस्य तृष्णां शमयिष्यामि।' मेघमाता स्नेहेन स्मित्वा अवदत् — 'वत्स, जलस्य यात्रा दीर्घा भवति। वायुः मार्गं निश्चिनोति, न वयम्।' 'किन्तु एकं वचनं स्मर — जलं यत्र यत्र गच्छति, तत्र तत्र कस्यचित् साहाय्यं करोति।' बिन्दुः दृढम् अवदत् — 'अहं प्रयत्नं करिष्यामि, मातः। अहं तत् उद्यानं प्राप्स्यामि एव।'
2:33वायोः क्रीडा
ततः एकस्मिन् सायङ्काले आकाशे मेघाः श्यामाः अभवन्। शीतलः वायुः अवहत्। वृष्टिः आरब्धा। बिन्दुः आनन्देन उच्चैः अवदत् — 'अहम् आगच्छामि!' इति, ततः सः मेघात् अधः अकूर्दत्। किन्तु तस्मिन् एव क्षणे एकः बलवान् वायुः आगतः। सः वायुः बिन्दुं क्रीडन् इव दूरं दूरम् अनयत्। ग्रामः दूरे अगच्छत्, उद्यानम् अदृश्यम् अभवत्। अन्ते बिन्दुः एकस्य उच्चस्य पर्वतस्य शीतलायां शिलायाम् अपतत्। 'अहो! अहं कुत्र अस्मि?' इति सः अपृच्छत्। उद्यानं तु बहुदूरे आसीत्। सः खिन्नः अभवत् — किन्तु कथा अत्र न समाप्ता, अत्र एव आरब्धा।
3:15पर्वते धारा
पर्वते वायुः शीतलः आसीत्। बिन्दुः शिलायाः उपरि शनैः शनैः अवहत्। तत्र अन्ये अपि बहवः बिन्दवः आसन् — केचन वृष्टेः, केचन हिमस्य द्रवणात् आगताः। ते सर्वे मिलित्वा एका लघ्वी निर्मला जलधारा अभवन्। सा धारा पाषाणानाम् उपरि नृत्यन्ती पर्वतात् अधः अधः अगच्छत्। तस्याः मधुरः कलकलध्वनिः सर्वत्र अश्रूयत। बिन्दुः अचिन्तयत् — 'एषः मार्गः उद्यानं प्रति न गच्छति। किं मम यात्रा व्यर्था जाता?' तथापि सः धारायाः सह अगच्छत्, यतः जलं कदापि एकस्मिन् स्थाने न तिष्ठति। जलं सर्वदा अग्रे गच्छति एव।
4:02मृगस्य तृष्णा
अधः वने सा धारा एकः स्वच्छः स्रोतः अभवत्। वृक्षाणां छाया जले नृत्यति स्म। तदा एकः तृषितः मृगः मन्दं मन्दं स्रोतसः समीपम् आगतः। मृगः अधः नम्य शीतलं जलम् अपिबत्। बिन्दुः अपश्यत् — तस्य बिन्दुमित्राणि मृगस्य तृष्णाम् अशमयन्। मृगस्य नेत्रे शान्ते सन्तुष्टे च अभवताम्। सः मृगः पुनः वनं प्रति अधावत्। बिन्दोः हृदये किञ्चित् उष्णं सुखम् अभवत्। 'अहम् उद्यानं न प्राप्तवान्, किन्तु मम मित्राणि अस्य मृगस्य साहाय्यम् अकुर्वन्।' मातुः वचनं तस्य स्मृतौ पुनः आगतम् — जलं यत्र गच्छति, तत्र साहाय्यं करोति।
4:51नदी क्षेत्रं च
स्रोतः वर्धमानः क्रमेण एका विशाला नदी अभवत्। नद्यां रजतवर्णाः मीनाः आनन्देन अक्रीडन्। बिन्दुः अपि तैः सह इतस्ततः अक्रीडत्। नदी गायन्ती इव अवहत्। ततः नद्याः किञ्चित् जलम् एकया लघ्व्या कुल्यया एकस्य कृषकस्य क्षेत्रम् अगच्छत्। तत्र धान्यस्य लघवः अङ्कुराः जलं पीत्वा हरिताः प्रसन्नाः च अभवन्। कृषकः क्षेत्रं दृष्ट्वा सन्तुष्टः अभवत् — 'अद्य मम क्षेत्रं जीवनं प्राप्तवत्!' बिन्दुः विस्मितः अचिन्तयत् — 'आश्चर्यम्! अहं यत्र यत्र गच्छामि, तत्र तत्र कोऽपि सुखी भवति — मृगः, मीनाः, इदानीं कृषकः च।'
5:40भूमेः अन्तः
क्षेत्रस्य अन्ते बिन्दुः मृदुलायां भूमौ अपतत्, ततः शनैः शनैः मृत्तिकायाः अन्तः अगच्छत्। तत्र अन्धकारः आसीत्, किन्तु भयस्य कारणं न आसीत् — तत्र नूतनं जगत् आसीत्। भूमेः अन्तः वृक्षाणां दीर्घाणि मूलानि आसन्। एकस्य महतः आम्रवृक्षस्य मूलानि जलबिन्दून् मन्दं मन्दम् अपिबन्। बिन्दुः अपश्यत् — जलेन वृक्षः बलवान् भवति, वृक्षे मधुराणि फलानि भवन्ति, फलानि च खगाः खादन्ति। 'भूमेः अधः अपि जलं जीवनं ददाति!' इति बिन्दुः विस्मितः अभवत्। 'उपरि वा अधः वा, जलस्य कार्यम् एकम् एव — जीवनं दातुम्।'
6:28निर्झरस्य जन्म
भूमेः अन्तः बिन्दुः मन्दं मन्दम् अचलत्। तस्य मार्गे सिकताः लघवः शिलाः च आसन्। ताभिः सिकताभिः शिलाभिः च जलं शनैः शुद्धं निर्मलं च अभवत्। 'अहो, भूमिः एव जलं शोधयति!' इति बिन्दुः नूतनं पाठम् अजानात्। बहुकालानन्तरं सः एकस्मात् लघोः निर्झरात् बहिः आगतः। सूर्यस्य प्रकाशं पुनः दृष्ट्वा सः अहसत् — 'अहं पुनः आकाशं पश्यामि!' निर्झरस्य स्वच्छं जलं मन्दं मन्दं वहत् एकं शान्तं सरः प्राविशत्। सरसः जलं दर्पणम् इव आसीत् — तस्मिन् मेघाः प्रतिबिम्बिताः दृश्यन्ते स्म।
7:07जलचक्रस्य रहस्यम्
मध्याह्ने सरसि सूर्यस्य किरणाः उष्णाः अभवन्। बिन्दुः उष्णतां प्राप्य लघुः लघुतरः च अभवत्। ततः आश्चर्यम् — सः बाष्पः भूत्वा उपरि उपरि उदगच्छत्, पक्षी इव! 'अहम् उड्डयामि! अहम् उड्डयामि!' इति सः आनन्देन उच्चैः अवदत्। अधः सरः, वनं, नदी, पर्वतः च क्रमेण लघवः अभवन्। तदा बिन्दुः सर्वं रहस्यम् अवगतवान् — जलं मेघात् पतति, पर्वते वहति, नद्या गच्छति, भूमौ प्रविशति, पुनः च आकाशम् उद्गच्छति। एतत् एव जलचक्रम्! जलस्य यात्रा कदापि न समाप्यते — सा पुनः पुनः नवीना भवति।
7:52पुनः मेघे
आकाशे उच्चैः बिन्दुः अन्यैः बाष्पकणैः सह मिलित्वा पुनः एकस्य नूतनस्य श्वेतस्य मेघस्य भागः अभवत्। सः मेघः तस्य नूतनं गृहम् अभवत्। वायुः — सः एव पुरातनः क्रीडाशीलः वायुः — तं मेघं मन्दं मन्दम् अनयत्। बिन्दुः अधः अपश्यत् च विस्मयेन अवदत् — 'एषः तु सः एव ग्रामः! तत् एव उद्यानम्!' उद्याने मीरा अद्यापि आसीत्। सा म्लानस्य मल्लिकागुल्मस्य समीपे उपविष्टा आसीत्, तस्याः मुखं दीनम् आसीत्। बिन्दुः उच्चैः अवदत् — 'मीरे, धैर्यं धारय! अहम् आगच्छामि — अस्मिन् वारे साक्षात् तव उद्यानम् एव!'
8:39उद्याने वृष्टिः
मेघः शनैः श्यामः गम्भीरः च अभवत्। शीतलः सुगन्धितः वायुः अवहत्। मीरा उपरि अपश्यत् — तस्याः नेत्रे आशया प्रकाशेते स्म। सा हस्तौ प्रसार्य अतिष्ठत्। ततः प्रथमः वृष्टिबिन्दुः अपतत् — सः अस्माकं बिन्दुः एव आसीत्! सः मल्लिकागुल्मस्य मूले एव अपतत्। 'अहं प्राप्तवान्! अन्ते अहं प्राप्तवान्!' इति सः आनन्देन अवदत्। ततः मधुरा मन्दा जीवनदायिनी वृष्टिः आरब्धा। सम्पूर्णम् उद्यानं जलं प्राप्तवत्। शुष्का भूमिः पुनः आर्द्रा मृदुः सुगन्धिता च अभवत्। मीरा वृष्टौ आनन्देन अहसत्।
9:19मल्लिकायाः पुष्पाणि
अग्रिमे दिने प्रातः उद्याने आश्चर्यम् अभवत्। मल्लिकायाः पत्राणि पुनः हरितानि नवीनानि च अभवन्। शाखासु लघूनि श्वेतानि पुष्पाणि विकसितानि। मीरा आनन्देन अनृत्यत् — 'मम मल्लिका पुनः जीवति! धन्यवादः, हे वृष्टे!' सा वृष्टेः जलं पिहिते पात्रे सङ्गृहीतवती, येन आगामिषु दिनेषु अपि सा गुल्माय जलं दातुं शक्नुयात्। भूमेः अन्तः बिन्दुः मल्लिकायाः मूलैः सह सुखेन आसीत्। पुष्पाणां मधुरः सुगन्धः सर्वस्मिन् उद्याने प्रासरत्। बिन्दोः दीर्घा यात्रा अन्ते सफला अभवत्।
9:56यात्रायाः पाठः
तस्यां रात्रौ बिन्दुः मल्लिकायाः मूले शान्तमनाः अचिन्तयत् — 'मम यात्रा दीर्घा आसीत्, किन्तु व्यर्था कदापि न आसीत्।' 'पर्वते अहं धारायाः भागः अभवम्। स्रोतसि मृगः जलम् अपिबत्। नद्यां मीनाः अक्रीडन्। क्षेत्रे धान्यम् अवर्धत। वने आम्रवृक्षः बलं प्राप्तवान्। भूमिः जलं शुद्धम् अकरोत्। अन्ते च अहं मीरायाः मल्लिकां प्राप्तवान्।' मातुः वचनं पूर्णतया सत्यम् आसीत् — जलं यत्र यत्र गच्छति, तत्र तत्र साहाय्यं करोति। दीर्घः मार्गः अपि शुभः भवति, यदि वयं मार्गे अन्येषां साहाय्यं कुर्मः।
10:41पुनः यात्रा
दिनेषु गच्छत्सु सूर्यः बिन्दुं पुनः आह्वयिष्यति। सः पुनः बाष्पः भविष्यति, पुनः मेघः भविष्यति, पुनः च कस्मिंश्चित् तृषिते स्थाने वृष्टिः भूत्वा पतिष्यति। एषा एव जलस्य मधुरा रीतिः — गच्छति, ददाति, पुनः आगच्छति। मीरा इदानीं यदा यदा वृष्टिं पश्यति, तदा तदा स्मयते वदति च — 'कोऽपि लघुः बिन्दुः मम कृते दीर्घां यात्राम् अकरोत्।' अतः प्रियाः बालाः, यूयम् अपि स्मरत — एकैका यात्रा, यद्यपि दीर्घा वक्रा च भवति, तथापि कस्यचित् कृते वरदानं भवितुम् अर्हति। यथा सः लघुः बिन्दुः, तथा यूयम् अपि — यत्र यत्र गच्छथ, तत्र तत्र किञ्चित् शुभं कुरुत।
अन्यभाषासु
- English: Dewdrop’s Long Way Home: A Water Cycle Adventure
- हिन्दी: बूंद बिंदु ने घर पहुँचने का लंबा रास्ता क्यों चुना?
अन्यानि चलचित्राणि
शृङ्खला: science (संस्कृतम्)