मूकनिर्झरस्य पृष्ठे नदन्ती घण्टा — विलुप्तग्रामस्य रहस्यम्
सारांशः
एका षोडशवर्षीया बालिका मूकनिर्झरस्य पृष्ठतः आगच्छन्तं घण्टानादम् अनुसरति, पर्वतस्य गर्भे गुप्तां सुरङ्गां च विन्दति। किमर्थम् एकः सम्पूर्णः ग्रामः सर्वेभ्यः मानचित्रेभ्यः विलुप्तः अभवत्?
सम्पूर्णपाठः
0:00मूकनिर्झरस्य रहस्यम्
हिमालयस्य उत्तुङ्गेषु शिखरेषु, यत्र मेघाः पर्वतान् स्पृशन्ति, तत्र एकः विचित्रः निर्झरः अस्ति। जलं शतहस्तपरिमितात् उच्चात् पतति, किन्तु कोऽपि ध्वनिः न श्रूयते। ग्रामीणाः तं मूकनिर्झरः इति वदन्ति। वर्षासु अपि, हिमपाते अपि, सः निर्झरः मौनम् एव धारयति। किन्तु आश्चर्यम् अन्यत् अस्ति — प्रतिदिनं सूर्यास्तसमये, तस्य जलपटलस्य पृष्ठतः घण्टानादः श्रूयते। त्रिवारं, ततः विरामः, पुनः त्रिवारम्। कः तां घण्टां वादयति? कुतः सा ध्वनिः आगच्छति? अस्य प्रश्नस्य उत्तरं ज्ञातुं कोऽपि कदापि न अगच्छत् — यावत् एका षोडशवर्षीया बालिका न आगता। इयं कथा तस्याः अस्ति — तारायाः कथा, या एकं विलुप्तं ग्रामं पुनः अविन्दत्। एषा कथा रहस्यस्य, साहसस्य, स्मृतेः च अस्ति।
1:02तारा पितामही च
तारा पर्वतोपत्यकायां स्थिते लघुनगरे निवसति स्म। तस्याः गृहे सर्वत्र मानचित्राणि आसन् — भित्तिषु, पुस्तकेषु, स्वप्नेषु अपि। तस्याः पितामही अन्नपूर्णा प्रतिरात्रं एकस्य ग्रामस्य कथां कथयति स्म — घण्टाग्रामस्य कथाम्। 'मम बाल्यस्य ग्रामः,' इति सा वदति स्म, 'यत्र प्रत्येकं गृहे एका घण्टा आसीत्।' किन्तु यदा तारा तं ग्रामं मानचित्रे अन्वेषयति स्म, तदा किमपि न प्राप्नोति स्म। न प्राचीनेषु मानचित्रेषु, न नवीनेषु। ग्रामः इव वायौ विलीनः। पितामह्याः समीपे एकम् एव चिह्नं शिष्टम् आसीत् — एका लघ्वी ताम्रघण्टा, यां सा सर्वदा कण्ठे धारयति स्म। 'एषा घण्टा मार्गं जानाति,' इति सा स्मित्वा वदति स्म। तारा तत् परिहासम् इति अमन्यत। सा भ्रान्ता आसीत्।
2:02जीर्णं मानचित्रम्
एकस्मिन् दिने, पितामह्याः प्राचीनायां पेटिकायां, तारा एकं जीर्णं पत्रम् अविन्दत्। तत् हस्तलिखितं मानचित्रम् आसीत् — तस्मिन् नदी, त्रयः सेतवः, एकः निर्झरः, तस्य समीपे च लघुः ग्रामः अङ्कितः आसीत् — घण्टाग्रामः। तारायाः हृदयं वेगेन अस्पन्दत। सा शीघ्रं सर्वकारीयं मानचित्रं तस्य पार्श्वे अस्थापयत्। नदी आसीत्। सेतवः आसन्। निर्झरः अपि आसीत् — मूकनिर्झरः इति नाम्ना। किन्तु ग्रामस्य स्थाने किमपि न आसीत् — केवलं रिक्तं पर्वतक्षेत्रम्। ग्रामाः स्वयं न विलीयन्ते। कोऽपि तं मानचित्रात् अपाकृतवान्। किन्तु कः? किमर्थं च? यदा सा पितामहीम् अपृच्छत्, तदा वृद्धायाः नेत्रयोः अश्रूणि आगतानि। 'घण्टाम् अनुसर,' इति सा मन्दम् अवदत्। 'घण्टा सत्यं वदति।'
3:00यात्रायाः आरम्भः
ग्रीष्मावकाशे तारा स्वमित्रेण विहानेन सह यात्रायाः योजनाम् अकरोत्। विहानः पर्वतारोहणे कुशलः आसीत्, तस्य पिता च मार्गदर्शकः। तौ रज्जून्, दीपान्, भोजनं, पितामह्याः मानचित्रं च गृहीत्वा प्रातःकाले प्रस्थितौ। मार्गः दीर्घः आसीत् — प्रथमं देवदारुवनं, ततः शिलामयः सङ्कीर्णः पन्थाः, ततः च मेघानां मध्ये आरोहणम्। तारायाः स्यूते पितामह्याः घण्टा पदे पदे मन्दं शब्दायते स्म — स्मारयन्ती इव। द्वयोः दिनयोः यात्रायाः अनन्तरं, तौ उपत्यकायाः अन्तिमं वक्रं प्राप्तवन्तौ। तत्र वायुः अकस्मात् शान्तः अभवत्। पक्षिणः अपि मौनाः अभवन्। 'किमिदम्?' इति विहानः मन्दस्वरेण अपृच्छत्। तारा पुरतः अङ्गुल्या निर्दिष्टवती। तयोः पुरतः, महाशिलाभित्तेः उपरि, सः निर्झरः आसीत् — पतन्, प्रवहन्, किन्तु सम्पूर्णतया निःशब्दः।
4:09सन्ध्यायां घण्टानादः
तौ निर्झरस्य समीपम् अगच्छताम्। दृश्यं विचित्रम् आसीत् — जलं रजतवत् प्रकाशमानं पतति स्म, फेनः उत्तिष्ठति स्म, किन्तु ध्वनिः शून्यः। विहानः एकं पाषाणं जले अक्षिपत् — सोऽपि निःशब्दं निमग्नः। 'एतत् असम्भवम्,' इति सः अवदत्। 'जलं पतति चेत् ध्वनिः भवत्येव।' तारा जलपटलं सूक्ष्मं पश्यन्ती आसीत्। ततः सूर्यः अस्ताचलं गतः, आकाशं च रक्तवर्णम् अभवत्। तस्मिन् एव क्षणे — टङ्। टङ्। टङ्। विरामः। टङ्। टङ्। टङ्। घण्टानादः। स्पष्टः, गम्भीरः, प्राचीनः। सः नादः जलस्य पृष्ठतः आगच्छति स्म — पर्वतस्य अन्तरात् इव। तारायाः कण्ठे पितामह्याः लघुघण्टा मन्दं कम्पिता इव अभवत्। 'सा अत्र अस्ति,' इति तारा अवदत्।
5:08जलपटलस्य पृष्ठतः
रात्रौ तौ अग्निं प्रज्वाल्य निर्झरं पश्यन्तौ अतिष्ठताम्। प्रातः तारा किञ्चित् अपश्यत् — जलपटलस्य वामपार्श्वे, शिलायां एका सङ्कीर्णा वेदिका आसीत्, शैवालेन आच्छादिता, किन्तु समतला — मानवनिर्मिता इव। तौ रज्जुं बद्ध्वा, शनैः शनैः, आर्द्रायां शिलायां अचलताम्। जलकणाः तयोः मुखे पतन्ति स्म। वेदिका जलपटलस्य पृष्ठतः अगच्छत्। ततः तारा स्तब्धा अभवत्। जलस्य पृष्ठतः अन्धकारे, शिलायाम् उत्कीर्णाः सोपानाः आसन् — विंशतिः, त्रिंशत्, ततोऽपि अधिकाः, अधः पर्वतस्य गर्भं गच्छन्तः। शीतलः वायुः अधः आगच्छति स्म — सुरङ्गा श्वसन्ती इव। सोपानानाम् उपरि, शिलाद्वारे, प्राचीनलिप्या किमपि उत्कीर्णम् आसीत्। तारा धूलिम् अपमृज्य अपठत् — 'ये स्मरन्ति, तेभ्यः द्वारं सर्वदा उद्घाटितम्।'
5:54सुरङ्गायां प्रवेशः
तौ दीपौ प्रज्वालितवन्तौ। सोपानाः शुष्काः दृढाः च आसन् — यः एतान् अरचयत्, सः चिरकालाय अरचयत्। सुरङ्गायाः वायुः शीतलः आसीत्, किन्तु शुद्धः — कुत्रचित् अन्यत् द्वारम् अस्ति इति सूचयन्। भित्तिषु टङ्कचिह्नानि स्पष्टानि आसन् — सहस्रशः हस्ताः, सहस्रशः दिनानि। 'एषा गुहा न,' इति विहानः मन्दम् अवदत्। 'एषा सुरङ्गा। जनाः एतां खनितवन्तः।' प्रतिपञ्चाशत्पदं भित्तौ एकः लघुः गवाक्षः आसीत्, यस्मिन् प्राचीनः तैलदीपः स्थापितः। केषुचित् दीपेषु तैलम् अद्यापि आसीत्। तारायाः रोमाञ्चः अभवत्। तैलं स्वयं नूतनं न भवति। कश्चित् एतान् दीपान् अद्यापि पूरयति। तौ सुरङ्गायाम् एकाकिनौ न आस्ताम्।
6:47भित्तिचित्राणां कथा
अग्रे सुरङ्गा विस्तृता अभवत्, भित्तयः च चित्रैः उत्कीर्णाः आसन्। तारा दीपम् उन्नीय अपश्यत्। प्रथमं चित्रम् — पर्वतस्य पार्श्वे सुखी ग्रामः, गृहाणि, क्षेत्राणि, प्रत्येकं गृहे एका घण्टा। द्वितीयं चित्रम् — पर्वते एका महती दरारिः, कम्पमानानि गृहाणि, भीताः जनाः। तृतीयं चित्रम् — जनाः शिलां खनन्तः, बालाः वृद्धाः च पेटिकाः वहन्तः, दीर्घा पङ्क्तिः पर्वतस्य अन्तः गच्छन्ती। 'एते पलायितवन्तः न,' इति तारा अवदत्। 'एते स्थानान्तरं गतवन्तः। पर्वतस्य मध्येन।' चतुर्थं चित्रं सर्वाधिकं विचित्रम् आसीत् — एकः पुरुषः मानचित्रं दहन्, अन्ये च जनाः मौनं तिष्ठन्तः, हस्तेषु घण्टाः धारयन्तः। किमर्थं कोऽपि स्वग्रामस्य मानचित्रं दहेत्? तारायाः हस्तः कम्पते स्म, किन्तु सा अग्रे अगच्छत्।
7:48घण्टायन्त्रस्य कक्षः
ततः सुरङ्गा एकं विशालं कक्षं प्राविशत् — तत्र च तारा तत् अपश्यत् यत् सा कदापि न विस्मरिष्यति। कक्षस्य मध्ये एका महती कांस्यघण्टा लम्बते स्म — पुरुषात् अपि उच्चतरा। तस्याः उपरि शिलानिर्मिताः प्रणाल्यः आसन्, याभिः निर्झरस्य जलं शनैः प्रवहति स्म। जलं एकं महाघटं पूरयति स्म; यदा घटः पूर्णः भवति, तदा सः नमति, घण्टां ताडयति, पुनः रिक्तः भूत्वा उत्तिष्ठति। एतत् घटिकायन्त्रम् आसीत् — यत् विना मानवं शताब्दीभ्यः घण्टां वादयति। विहानः च अन्यत् रहस्यम् अवगतवान् — 'पश्य! निर्झरस्य अधिकं जलं बहिः न पतति। तत् एताभिः प्रणालीभिः अन्तः प्रवहति। अतः एव निर्झरः मूकः! पर्वतः तस्य ध्वनिं पिबति।' द्वे रहस्ये एकेन एव उत्तरेण समाहिते।
8:51ग्रामस्य महाप्रस्थानम्
घण्टायाः अधः एका शिलापट्टिका आसीत्, तस्यां च दीर्घः लेखः। तारा शनैः अपठत्। शताधिकवर्षेभ्यः पूर्वं, एकः महाभूकम्पः अभवत्। पर्वतस्य बाह्यपार्श्वे, यत्र घण्टाग्रामः आसीत्, तत्र एका गभीरा दरारिः उत्पन्ना। पण्डिताः अवदन् — पर्वतपार्श्वः कदाचित् पतिष्यति, न अद्य, न श्वः, किन्तु निश्चयेन। ग्रामीणाः रुदितवन्तः, किन्तु ते धीराः आसन्। ते निश्चितवन्तः — वयं ग्रामं न त्यजामः; वयं ग्रामं नयामः। दश वर्षाणि ते सुरङ्गाम् अखनन् — पर्वतस्य मध्येन, अन्तःस्थां हरितोपत्यकां प्रति, यत्र भूमिः दृढा सुरक्षिता च आसीत्। ततः, एकस्यां रात्रौ, सम्पूर्णः ग्रामः — जनाः, पशवः, बीजानि, घण्टाश्च — पर्वतस्य हृदयेन अगच्छत्।
9:50मानचित्रात् विलोपः
किन्तु लेखस्य अन्तिमः भागः तारायाः प्रश्नस्य उत्तरम् अददात्। नूतना उपत्यका लघ्वी आसीत्, तस्याः भूमिः च कोमला। ग्रामीणाः अजानन् — यदि बहिर्जगत् एतां उपत्यकां ज्ञास्यति, तर्हि खनकाः आगमिष्यन्ति, वृक्षाः पतिष्यन्ति, उपत्यका नङ्क्ष्यति। अतः ते मानचित्रकारान् प्रार्थितवन्तः — अस्मान् मानचित्रात् अपनयत। अस्मान् विस्मरत। ते स्वेच्छया अदृश्याः अभवन् — रक्षणार्थम्। केवलम् एकं वचनम् अयाचन्त — घण्टा सर्वदा नदेत्, येन ये गताः, तेषां सन्ततयः मार्गं विन्देयुः। तस्मिन् एव क्षणे, सुरङ्गायाः अन्धकारात्, पदध्वनिः श्रुतः। तारा विहानश्च स्तब्धौ अभवताम्। कश्चित् आगच्छति स्म। दीपस्य प्रकाशः भित्तौ अवर्धत।
10:34घण्टारक्षिकायाः मेलनम्
अन्धकारात् एका वृद्धा निरगच्छत् — श्वेतकेशा, दृढपादा, हस्ते प्राचीनं तैलपात्रं धारयन्ती। सा न क्रुद्धा आसीत्; सा प्रतीक्षमाणा इव दृश्यते स्म। 'षष्टिवर्षाणि अहं दीपान् पूरयामि,' इति सा मन्दम् अवदत्, 'यन्त्रं रक्षामि, प्रतीक्षे च। त्वं प्रथमा या घण्टाम् अनुसृत्य आगता। कः त्वां प्रेषितवान्?' तारा किमपि वक्तुं न अशक्नोत्। सा केवलं स्वकण्ठात् पितामह्याः लघुताम्रघण्टाम् उद्धृत्य अदर्शयत्। वृद्धायाः नेत्रे विस्फारिते जाते। सा घण्टां स्पृष्ट्वा, तस्याः पृष्ठे उत्कीर्णं लघुचिह्नं दृष्ट्वा, सहसा अश्रुपूर्णा अभवत्। 'अन्नपूर्णा,' इति सा अवदत्। 'मम भगिनी। त्वं मम भगिन्याः पौत्री असि।'
11:24रहस्यस्य उद्घाटनम्
वृद्धायाः नाम दीपा आसीत् — घण्टायाः अन्तिमा रक्षिका। सा अकथयत् — बहुवर्षेभ्यः पूर्वं, अन्नपूर्णा युवती भूत्वा विद्याभ्यासाय बहिर्जगत् गता। नियमः सरलः आसीत् — यः बहिः गच्छति, सः ग्रामस्य रहस्यं न वदेत्, केवलं घण्टां धारयेत्। 'तव पितामही प्रत्यागन्तुम् ऐच्छत्,' इति दीपा अवदत्, 'किन्तु जीवनं तां दूरं नीतवत्। अतः सा तुभ्यं कथाः अकथयत्, मानचित्रं च अरक्षत् — आशया, यत् कदाचित् त्वं घण्टां श्रोष्यसि।' तारा अवगतवती — पितामही रहस्यं न उद्घाटितवती; सा केवलं बीजम् अवपत्। 'ग्रामः अद्यापि अस्ति वा?' इति विहानः अपृच्छत्। दीपा स्मितवती। 'आगच्छतम्,' इति सा अवदत्, 'स्वयं पश्यतम्।'
12:19जीवन् घण्टाग्रामः
सुरङ्गायाः अन्ते एकं शिलाद्वारम् आसीत्। दीपा तत् उदघाटयत् — प्रकाशः अन्तः प्राविशत्। तारा बहिः पदं कृत्वा स्तब्धा अतिष्ठत्। तयोः पुरतः एका हरिता उपत्यका आसीत् — सोपानक्षेत्राणि, फलवृक्षाः, लघुगृहाणि धूमं मुञ्चन्ति, बालाः धावन्तः, प्रत्येकस्य गृहस्य द्वारे च — एका घण्टा। घण्टाग्रामः जीवति स्म। सा उपत्यका तादृशी एव आसीत् यादृशीं पितामही वर्णयति स्म। ग्रामीणाः तां परितः मिलितवन्तः, यदा च दीपा अवदत् 'इयम् अन्नपूर्णायाः पौत्री' इति, तदा वृद्धाः अरुदन्, बालाश्च अनृत्यन्। तस्यां रात्रौ, ग्रामसभायां, तारा पितामह्याः गीतं गीतवती — तत् गीतं यत् सा बाल्ये शृणोति स्म। ग्रामीणाः सर्वे तेन सह अगायन्। ते तत् गीतम् अजानन्। तत् घण्टाग्रामस्य एव गीतम् आसीत्।
13:21हृदयेषु जीवन्तः ग्रामाः
गमनात् पूर्वं दीपा तारां घण्टाकक्षं पुनः अनयत्। 'यन्त्रं वृद्धं जातम्, अहम् अपि,' इति सा अवदत्। 'कदाचित् त्वं स्मरिष्यसि — घण्टायाः अर्थम्।' तारा घटं जलेन अपूरयत्, घण्टा च अनदत् — टङ्, टङ्, टङ् — सः नादः पर्वतस्य हृदये अगुञ्जत्। गृहं प्रत्यागत्य, तारा पितामह्याः हस्तं गृहीत्वा केवलम् अवदत् — 'अहं घण्टाम् अश्रौषम्। सर्वे कुशलिनः।' वृद्धायाः नेत्रयोः षष्टिवर्षाणां प्रतीक्षा अश्रुरूपेण प्रावहत्। घण्टाग्रामः अद्यापि कस्मिन्नपि मानचित्रे नास्ति। तथैव सः इच्छति। किन्तु प्रतिसन्ध्यं, मूकनिर्झरस्य पृष्ठे, घण्टा नदति — त्रिवारं, विरामः, त्रिवारम्। यतः केचन ग्रामाः मानचित्रेषु न जीवन्ति — ते हृदयेषु जीवन्ति। यावत् एका अपि घण्टा नदति, तावत् किमपि गृहं कदापि न नश्यति।
अन्यभाषासु
अन्यानि चलचित्राणि
शृङ्खला: science (संस्कृतम्)