अष्टवर्षाणि अन्तरिक्षे! बेपीकोलम्बो बुधग्रहं प्राप्स्यति
सारांशः
द्वौ यन्त्रान्वेषकौ एकस्मिन् एव याने सह उपविश्य अष्टौ वर्षाणि अन्तरिक्षे यात्रां कुर्वतः, नववारं च ग्रहाणां समीपेन गतौ। सूर्यस्य समीपतमं लघुतमं च ग्रहं प्राप्तुं किमर्थम् एतावती कठिना यात्रा इति अस्मिन् चलचित्रे पश्य।
सम्पूर्णपाठः
0:00अद्भुता यात्रा
किं त्वं जानासि? सूर्यस्य समीपतमं ग्रहं प्राप्तुम् अष्टौ वर्षाणि आवश्यकानि सन्ति! चन्द्रं प्रति यानं केवलं त्रिभिः दिनैः गच्छति, परन्तु बुधग्रहं प्रति यात्रा अतीव दीर्घा अस्ति। अद्य वयं द्वयोः यन्त्रान्वेषकयोः कथां शृणुमः। एतौ अन्वेषकौ एकस्मिन् एव याने सह उपविश्य अन्तरिक्षे यात्रां कुरुतः। तस्य यानस्य नाम बेपीकोलम्बो इति अस्ति। द्विसहस्रषड्विंशतितमस्य वर्षस्य नवम्बरमासस्य एकविंशे दिनाङ्के एतत् यानं बुधग्रहं प्राप्स्यति। आश्चर्यम्! मार्गे एतत् यानं नववारं ग्रहाणां समीपे उड्डीय गतम्। यात्रायाः आरम्भे तव वयः कियत् आसीत् इति चिन्तय! किन्तु किमर्थम् एषा यात्रा एतावती कठिना अस्ति? आगच्छ, पश्याम!
0:45लघुतमः ग्रहः
प्रथमं बुधग्रहं मिलाम। बुधः सौरमण्डलस्य लघुतमः ग्रहः अस्ति। सः अस्माकं चन्द्रात् किञ्चित् एव बृहत्तरः अस्ति। बुधः सूर्यस्य समीपतमः ग्रहः अपि अस्ति। तत्र दिवसे तापः चतुःशतम् अंशेभ्यः अपि अधिकः भवति! तावता तापेन सीसकम् अपि द्रवति। किन्तु रात्रौ सः ग्रहः अत्यन्तं शीतलः भवति, यतः तत्र वायुमण्डलं प्रायः नास्ति। वायुमण्डलं कम्बलम् इव तापं रक्षति, बुधस्य तु कम्बलं नास्ति! अन्यत् अपि आश्चर्यम् अस्ति। बुधः केवलम् अष्टाशीत्या दिनैः सूर्यं परिक्रामति। अतः यदि त्वं बुधे वसेः, तर्हि त्रिषु त्रिषु मासेषु जन्मदिनोत्सवम् आचरेः! परन्तु एतावत् समीपस्थं ग्रहं प्राप्तुं किमर्थम् एतावान् कालः आवश्यकः? उत्तरं सूर्ये निगूढम् अस्ति!
1:46सूर्यस्य आकर्षणम्
कल्पय, त्वं एकं कन्दुकं दीर्घे प्रवणे फलके स्थापयसि। कन्दुकः अधः लुठन् अधिकाधिकं वेगं प्राप्नोति, किं न? अन्तरिक्षे सूर्यः अपि एवम् एव करोति। सूर्यस्य आकर्षणशक्तिः अतीव बलवती अस्ति। यानं यथा यथा सूर्यं प्रति गच्छति, तथा तथा तस्य वेगः वर्धते। अतः बुधं प्राप्तुं यानस्य वेगः वर्धनीयः न, अपितु न्यूनीकरणीयः! अन्यथा यानं बुधस्य समीपात् सहसा अतिक्रम्य गच्छेत्, यथा वेगेन धावन् बालः स्वगृहस्य द्वारम् अतिक्रामति। आश्चर्यजनकं तथ्यम् अस्ति: बुधं परितः स्थातुं प्लूटोलोकं प्रति गमनात् अपि अधिका ऊर्जा आवश्यकी! तर्हि वैज्ञानिकाः यानं कथं मन्दीकृतवन्तः? तेषां युक्तिः अतीव चतुरा अस्ति, किन्तु प्रथमं यानस्य अन्तः पश्याम!
2:36त्रयः भागाः
बेपीकोलम्बो एकम् एव यानं नास्ति, अपितु भागत्रयेण निर्मितं उच्चं गोपुरम् अस्ति, यथा क्रीडाखण्डैः रचितं गोपुरम्! सर्वेषाम् अधः वाहकभागः अस्ति। तस्य दीर्घौ सौरपक्षौ सूर्यप्रकाशं विद्युत्शक्तौ परिवर्तयतः। प्रसारितौ तौ पक्षौ प्रायः त्रिंशत् मीटरमितौ स्तः! तस्य उपरि प्रथमः अन्वेषकः अस्ति। सः बुधस्य भूमेः सम्पूर्णं मानचित्रं रचयिष्यति, पर्वतान् गर्तान् च मापयिष्यति। सर्वेषाम् उपरि द्वितीयः अन्वेषकः अस्ति, यस्य नाम मियो इति। मियो-शब्दस्य अर्थः जलमार्गः इति। मियो बुधस्य चुम्बकक्षेत्रं परीक्षिष्यते। यात्रायां मियो एकं श्वेतं छत्रं धारयति, यत् तं सूर्यतापात् रक्षति, यथा ग्रीष्मे छत्रं त्वां रक्षति! परन्तु एतत् गोपुरं कथम् अन्तरिक्षं प्राप्तवत्? गणनाम् आरभस्व!
3:41रॉकेटस्य उड्डयनम्
दश, नव, अष्ट, सप्त... त्रीणि, द्वे, एकम्! द्विसहस्राष्टादशतमस्य वर्षस्य अक्टोबरमासे एकं विशालं रॉकेटयानं रात्रौ आकाशम् आरूढम्। तत् दक्षिण-अमेरिकायाः समुद्रतटस्य समीपात् उड्डीनम्। रॉकेटस्य अधः उज्ज्वला ज्वाला प्रकटिता, भूमिः अपि अकम्पत! तस्य शिखरे बेपीकोलम्बो सुरक्षितं स्थितम् आसीत्। केवलं कतिपयेषु निमेषेषु रॉकेटः मेघान् पारं कृत्वा अन्तरिक्षं प्राप्तवान्। आश्चर्यम्: तस्य यानस्य भारः चतुःसहस्रकिलोग्रामेभ्यः अधिकः आसीत्, प्रायः एकस्य हस्तिनः भारः इव! परन्तु रॉकेटः केवलं आरम्भम् अयच्छत्। शेषां यात्रां यानं स्वयम् एव नीलप्रकाशयुक्तैः विशेषयन्त्रैः करोति। तानि नीलयन्त्राणि कानि इति ज्ञातुम् इच्छसि वा?
4:33नीलानि यन्त्राणि
बेपीकोलम्बो-यानस्य विद्युत्-यन्त्राणि अद्भुतानि सन्ति। तानि सौरपक्षेभ्यः विद्युत्शक्तिं गृह्णन्ति। ततः क्सीनॉन इति वायोः अतिसूक्ष्मान् कणान् अतिवेगेन पृष्ठतः क्षिपन्ति। तेभ्यः मृदुः नीलः प्रकाशः निर्गच्छति, अतीव सुन्दरः! किन्तु एतेषां यन्त्राणां बलम् अत्यल्पम् अस्ति। तत् बलं तव करतले स्थापितानां चतुर्णां नाणकानां भारः इव लघु अस्ति! तथापि तानि यन्त्राणि मासान् मासान् अविरतं चलन्ति। शनैः शनैः, कच्छपः इव, किन्तु कदापि न विरमन्ति! धैर्येण एव विजयः लभ्यते इति एतत् यानम् अस्मान् शिक्षयति। परन्तु केवलं यन्त्राणि पर्याप्तानि न आसन्। ग्रहाः स्वयम् अपि साहाय्यं कृतवन्तः! कथम् इति शृणु।
5:22नव ग्रहसमीपयात्राः
अत्र अन्तरिक्षस्य सर्वोत्तमा युक्तिः अस्ति। यदा यानं कस्यचित् ग्रहस्य समीपेन गच्छति, तदा ग्रहस्य आकर्षणं यानस्य मार्गं वेगं च परिवर्तयति। एतत् किञ्चित् अपि इन्धनं विना भवति! बेपीकोलम्बो एकवारं पृथिव्याः समीपेन, द्विवारं शुक्रस्य समीपेन, षड्वारं च बुधस्य एव समीपेन गतम्। आहत्य नववारम्! प्रत्येकस्मिन् वारे यानस्य वेगः किञ्चित् न्यूनः अभवत्, यथा द्विचक्रिकायाः मृदुः वेगरोधकः। आश्चर्यम्: प्रथमे बुधसमीपगमने यानं बुधस्य भूमेः केवलं द्विशतकिलोमीटरमिते दूरे आसीत्! तत् दूरत्वं भूमौ कारयानेन केवलं होरात्रयस्य यात्रा इव अस्ति! एतेषु गमनेषु यानं किं दृष्टवत्? तस्य चित्राणि पश्य!
6:18बुधस्य चित्राणि
यानस्य लघवः छायाचित्रग्राहकाः बुधस्य अनेकानि चित्राणि गृहीतवन्तः। बुधस्य भूमिः धूसरवर्णा अस्ति, चन्द्रस्य भूमिः इव गर्तैः पूर्णा च। तत्र एकः महागर्तः पञ्चदशशतकिलोमीटरेभ्यः अपि विस्तृतः अस्ति! किं त्वं जानासि? बुधस्य गर्तानां नामानि प्रसिद्धानां चित्रकाराणां, सङ्गीतकाराणां, कवीनां च नामभिः दत्तानि सन्ति! अतः तत्र एकः गर्तः कस्यचित् गायकस्य नाम धारयति, अन्यः कस्यचित् लेखकस्य। छायाचित्रग्राहकाः स्वस्य अपि चित्राणि गृहीतवन्तः! तेषु चित्रेषु यानस्य एकः पक्षः, पृष्ठे च बुधग्रहः दृश्यते, यथा त्वं विहारे स्वचित्रं गृह्णासि। एतानि चित्राणि दृष्ट्वा वैज्ञानिकाः अतीव प्रसन्नाः अभवन्। परन्तु वास्तविकः उत्सवः अधुना आगच्छति: आगमनदिनम्!
6:50आगमनदिनम्
नवम्बरमासस्य एकविंशे दिनाङ्के बेपीकोलम्बो अन्ते बुधस्य समीपं प्राप्स्यति। ततः अष्टवर्षाणां दीर्घा प्रतीक्षा समाप्ता भविष्यति! तस्मिन् समये वाहकभागः स्वकार्यं समाप्य पृथक् भविष्यति। धन्यवादः, मित्र! ततः यानं स्वरासायनिकयन्त्राणि प्रज्वाल्य मन्दं भविष्यति, येन बुधस्य आकर्षणं तत् ग्रहीष्यति। अन्ते द्वौ अन्वेषकौ अपि पृथक् भविष्यतः। मियो दीर्घे अण्डाकारे मार्गे परिभ्रमिष्यति, प्रथमः अन्वेषकः च बुधस्य समीपतरे मार्गे। आश्चर्यम्: बुधे एकः पूर्णः दिवसः, सूर्योदयात् अग्रिमसूर्योदयपर्यन्तं, बुधस्य वर्षद्वयेन समः अस्ति! अर्थात् तत्र एकस्मात् प्रातःकालात् अग्रिमप्रातःकालपर्यन्तं प्रायः षण्मासाः गच्छन्ति। परन्तु तत्र एतौ अन्वेषकौ किं किं अन्वेषयिष्यतः? रहस्यानि प्रतीक्षन्ते!
7:55बुधस्य रहस्यानि
बुधे बहूनि रहस्यानि सन्ति। प्रथमं रहस्यम्: बुधः एतावान् उष्णः, तथापि तस्य ध्रुवयोः गभीरेषु गर्तेषु हिमम् अस्ति! तेषु गर्तेषु सूर्यप्रकाशः कदापि न प्रविशति, अतः हिमं तत्र सुरक्षितं तिष्ठति। द्वितीयं रहस्यम्: बुधस्य अन्तः लौहस्य अतिविशालः गर्भः अस्ति। सः गर्भः ग्रहस्य बृहत्तमः भागः अस्ति, यथा आम्रफलस्य अन्तः महत् बीजम्! तृतीयं रहस्यम्: एतावान् लघुः ग्रहः अपि पृथिवी इव चुम्बकक्षेत्रं धारयति। चतुर्थं रहस्यम्: बुधस्य केचन भागाः अतीव कृष्णवर्णाः सन्ति, किन्तु किमर्थम् इति कोऽपि सम्यक् न जानाति! एतेषां प्रश्नानाम् उत्तराणि बेपीकोलम्बो अन्वेषयिष्यति। अधुना अद्य अधीतानि रोचकतथ्यानि स्मराम!
8:44पुनरावृत्तिः आह्वानं च
अद्य बहूनि तथ्यानि अधीतानि! बुधः लघुतमः, सूर्यस्य च समीपतमः ग्रहः अस्ति। सूर्यस्य आकर्षणात् तत्र गन्तुं यानस्य वेगः न्यूनीकरणीयः। बेपीकोलम्बो नववारं ग्रहाणां समीपेन गत्वा, नीलैः यन्त्रैः च शनैः शनैः अष्टौ वर्षाणि यात्रां कृतवत्। अद्य गृहे एकं सरलं प्रयोगं कुरु। भूमौ कतिपयानि पुस्तकानि स्थापय, तेषु एकस्य फलकस्य एकम् अग्रं स्थापय। तस्मिन् फलके एकं लघुकन्दुकं लोठय, तस्य वेगं च पश्य। अधुना कन्दुकं फलकस्य अन्ते सम्यक् स्थगयितुं प्रयत्नं कुरु। कठिनं, किं न? वैज्ञानिकाः अपि एवम् एव अनुभवन्ति! अद्य रात्रिभोजनसमये स्वकुटुम्बाय कथय: 'बुधे एकं वर्षं केवलम् अष्टाशीतिदिनानां भवति!' नवम्बरमासस्य एकविंशे दिनाङ्के बेपीकोलम्बो-यानस्य स्मरणं कुरु। जिज्ञासुः भव, सदा प्रश्नान् पृच्छ। पुनः मिलामः!
अन्यभाषासु
- English: Why Did It Take 8 Years to Reach Mercury, the Smallest Planet?
- हिन्दी: बेपीकोलंबो: 8 साल बाद सबसे छोटे ग्रह बुध तक का मुश्किल सफ़र!
अन्यानि चलचित्राणि
शृङ्खला: science (संस्कृतम्)