काष्ठस्य उपग्रहः! किं काष्ठम् अन्तरिक्षे कार्यं कुर्यात्?
सारांशः
एषा कथा एकस्य लघोः उपग्रहस्य अस्ति, यस्य भित्तयः काष्ठस्य आसन् इति वैज्ञानिकाः वदन्ति। वयं जानीमः — काष्ठं कथं चितम्, पेटिका कथं रचिता, अन्तरिक्षे च किं किम् अभवत् इति।
सम्पूर्णपाठः
0:00आश्चर्यस्य आरम्भः
किं त्वं जानासि? एकः लघुः उपग्रहः काष्ठफलकैः युक्तः अन्तरिक्षं गतवान् इति वैज्ञानिकाः वदन्ति। आम्, काष्ठम् एव — यादृशं काष्ठं वृक्षेषु भवति! बहवः जनाः चिन्तयन्ति यत् अन्तरिक्षयानानि केवलं धातुनिर्मितानि भवन्ति इति। परन्तु केचन वैज्ञानिकाः एकं नूतनं प्रश्नम् अपृच्छन् — किं वृक्षस्य काष्ठम् अपि अन्तरिक्षे कार्यं कर्तुं शक्नोति? ते एकं लघुं पेटिकाकारम् उपग्रहम् अरचयन्। तस्य भित्तयः काष्ठस्य आसन्, अन्तः च यन्त्राणि आसन्। एषा सत्या विज्ञानकथा अस्ति, वयं च तां सुन्दरैः चित्रैः दर्शयामः। किन्तु काष्ठं किमर्थम्? तस्य उत्तरम् अतीव रोचकम् अस्ति — अग्रे पश्य!
0:47उपग्रहस्य परिचयः
प्रथमं वयम् एकं सरलं प्रश्नं पृच्छामः — उपग्रहः कः अस्ति? उपग्रहः एकं लघु यन्त्रम् अस्ति यत् पृथिवीं परितः भ्रमति। यथा चन्द्रः पृथिवीं परितः गच्छति, तथैव मानवनिर्मिताः उपग्रहाः अपि गच्छन्ति। इदम् अद्भुतं तथ्यम् — सहस्रशः उपग्रहाः अधुना आकाशे भ्रमन्ति! ते पृथिव्याः चित्राणि गृह्णन्ति, दूरसन्देशान् वहन्ति, मेघानां वृष्टेः च सूचनाः ददति। एतत् सर्वं ते मौनं, बहु उपरि स्थित्वा कुर्वन्ति। त्वं यदा दूरदर्शने वायुस्थितिं पश्यसि, तदा उपग्रहाः एव साहाय्यं कुर्वन्ति। प्रायः सर्वे उपग्रहाः धातुनिर्मिताः सन्ति। तर्हि काष्ठस्य एषः विचित्रः विचारः कुतः आगतः? तत् अग्रे जानीमः!
1:38नूतनः विचारः
अधुना एकां चिन्तां शृणु। उपग्रहाः सर्वदा कार्यं न कुर्वन्ति। कालान्तरे तेषां कार्यं समाप्तं भवति। तदा वैज्ञानिकाः पृच्छन्ति — भविष्यस्य उपग्रहाः कीदृशैः पदार्थैः रचनीयाः? ते पृथिव्याः वातावरणस्य कृते मृदुतरान् पदार्थान् इच्छन्ति। अत्र एकः सुन्दरः विचारः उदेति — काष्ठम्! काष्ठं वृक्षेषु वर्धते। वयं नूतनान् वृक्षान् रोपयितुं शक्नुमः। अतः काष्ठं पुनः पुनः प्राप्यते। किन्तु एकः महान् प्रश्नः तिष्ठति — अन्तरिक्षे न वायुः, अति उष्णं, अति शीतं च भवति। किं मृदु काष्ठं तादृशे स्थाने स्थातुं शक्नोति? तस्य उत्तरं ज्ञातुं वैज्ञानिकाः एकं साहसिकं प्रयोगम् आरब्धवन्तः!
2:21स्वप्नस्य जन्म
जापानदेशे केचन वैज्ञानिकाः वृक्षाणां विषये बहु जानन्ति स्म। ते एकेन विश्वविद्यालयेन सह मिलित्वा एकं साहसिकं स्वप्नम् अपश्यन् — काष्ठफलकैः युक्तः लघुः उपग्रहः! समाचाराः वदन्ति यत् एषः तादृशेषु प्रयोगेषु प्रथमेषु अन्यतमः आसीत्। तेषाम् उपग्रहः अतीव लघुः आसीत् — प्रायः तव हस्ततलमात्रः! चिन्तय — हस्ततले स्थातुं योग्यं यन्त्रम् आकाशे भ्रमितुम् अर्हति! वैज्ञानिकाः बहूनि वर्षाणि योजनाम् अकुर्वन्, चित्राणि अरचयन्, गणनाः अकुर्वन्। स्वप्नः महान् आसीत्, कार्यं च कठिनम्। किन्तु प्रथमं तेभ्यः एकः समुचितः वृक्षः आवश्यकः आसीत्। कः वृक्षः सर्वोत्तमः? तत् रहस्यम् अग्रे उद्घाट्यते!
3:17विशेषं काष्ठम्
कथ्यते यत् वैज्ञानिकाः अनेकविधानि काष्ठानि परीक्षितवन्तः। अन्ते ते एकं विशेषं काष्ठम् अचिन्वन् — जापानदेशे वर्धमानस्य मैग्नोलिया-कुलस्य वृक्षस्य काष्ठम्। एतत् काष्ठं भारेण लघु, तथापि दृढम् अस्ति। तत् सहजं न भिद्यते, दीर्घकालं च तिष्ठति। तस्य वर्णः अपि शोभनः भवति। अद्भुतं तथ्यम् — काष्ठं धातोः बहु लघुतरं भवितुम् अर्हति, तथापि आश्चर्यजनकं दृढं भवति! पुरा शिल्पिनः एतादृशेन काष्ठेन सूक्ष्माणि सुन्दराणि वस्तूनि अरचयन्। अधुना तत् एव काष्ठम् एकस्य अन्तरिक्षयन्त्रस्य भित्तयः भविष्यति! किन्तु पेटिका कथं रच्यते? तत्र एका प्राचीना कला साहाय्यं करोति!
4:05निर्माणस्य कला
अधुना निर्माणस्य समयः! जापानदेशे काष्ठकार्यस्य एका प्राचीना कला प्रसिद्धा अस्ति। तस्यां कलायां काष्ठखण्डाः परस्परं सम्यक् युज्यन्ते — यथा चित्रखण्डक्रीडायाः खण्डाः परस्परं युज्यन्ते। वदन्ति यत् उपग्रहस्य काष्ठफलकाः एवम् एव संयोजिताः आसन्। किन्तु स्मर — उपग्रहः केवलं काष्ठस्य न आसीत्! तस्य अन्तः धातुखण्डाः, विद्युद्यन्त्राणि, सन्देशयन्त्राणि, सौरफलकानि च आसन्। काष्ठं बहिः भित्तिरूपेण आसीत्, अन्तः च आधुनिकं विज्ञानम्। एवं शनैः शनैः लघ्वी पेटिका सज्जा अभवत्। किन्तु सा वस्तुतः अन्तरिक्षयोग्या आसीत् वा? तत् ज्ञातुं कठिनपरीक्षाणाम् आवश्यकता आसीत्!
4:47कठिनाः परीक्षाः
अन्तरिक्षं गन्तुं पूर्वं प्रत्येकम् उपग्रहेण बह्व्यः परीक्षाः दातव्याः भवन्ति। वैज्ञानिकाः तं विशेषे यन्त्रे स्थापयित्वा बहु अकम्पयन् — यतः अन्तरिक्षयात्रायाः आरम्भः बहुकम्पनयुक्तः भवति। ते तम् अत्युष्णे अतिशीते च कोष्ठे अपि अस्थापयन्। किमर्थम्? यतः अन्तरिक्षे सूर्यस्य पुरतः अति उष्णं भवति, छायायां च अति शीतं भवति। अद्भुतं तथ्यम् — उपग्रहः एकस्मिन् एव दिने बहुवारम् उष्णः शीतः च भवति! समाचाराः कथयन्ति यत् लघ्वी काष्ठपेटिका ताः परीक्षाः उत्तीर्णवती। वैज्ञानिकाः अतीव प्रसन्नाः अभवन्! किन्तु तेषां मनसि अन्यत् अपि आसीत् — काष्ठस्य एका लघुपरीक्षा, या पूर्वम् एव अन्तरिक्षे अभवत् इति कथ्यते। तां कथां शृणु!
5:43पूर्वं लघुपरीक्षा
किं त्वं जानासि? उपग्रहात् पूर्वम् एव वैज्ञानिकाः काष्ठस्य लघून् खण्डान् अन्तरिक्षकेन्द्रं प्रेषितवन्तः इति कथ्यते। अन्तरिक्षकेन्द्रं महत् गृहम् इव अस्ति, यत् पृथिवीं परितः भ्रमति, यत्र च प्रशिक्षिताः यात्रिकाः वसन्ति कार्यं च कुर्वन्ति। ते काष्ठखण्डाः केन्द्रस्य बहिः स्थाने बहून् मासान् अतिष्ठन्। ततः ते पृथिवीम् आनीताः, वैज्ञानिकाः च तान् सूक्ष्मं परीक्षितवन्तः। समाचाराः कथयन्ति यत् तत् काष्ठं प्रायः सुस्थितम् एव आसीत्। एतत् शुभं चिह्नम् आसीत्! वैज्ञानिकानाम् उत्साहः बहु अवर्धत। एषा लघुपरीक्षा महत्याः यात्रायाः प्रथमं पदम् आसीत्। अधुना महती यात्रा समीपे आसीत् — उड्डयनस्य दिनम् आगच्छति!
6:39महती यात्रा
ततः महान् दिनः आगतः! समाचाराः वदन्ति यत् एषः लघुः उपग्रहः एकेन महता रॉकेटयानेन अन्तरिक्षकेन्द्रं प्रति प्रेषितः। अत्र एकं महत्त्वपूर्णं वचनं शृणु — रॉकेटयानानि केवलं प्रशिक्षिताः विशेषज्ञाः एव, विशेषेभ्यः दूरस्थेभ्यः सुरक्षितेभ्यः स्थानेभ्यः, चालयन्ति। एतत् कार्यं बहूनां वर्षाणाम् अभ्यासेन एव भवति, बालानां क्रीडा न अस्ति। रॉकेटयानं महता घोषेण उपरि उपरि अगच्छत्, मेघान् अतीत्य च अन्तरिक्षकेन्द्रं प्राप्तवत्। चिन्तय — वृक्षस्य काष्ठं, यत् कदाचित् वने आसीत्, अधुना ताराणां समीपे अस्ति! किन्तु उपग्रहस्य वास्तविकं साहसम् अधुना एव आरभते!
7:29अन्तरिक्षे मुक्तः
अन्तरिक्षकेन्द्रं प्राप्य उपग्रहः कञ्चित् कालं तत्र सुरक्षितः अतिष्ठत्। ततः एकस्मिन् दिने सः शनैः बहिः प्रेषितः — स्वस्य स्वतन्त्रयात्रायै! चिन्तय तत् दृश्यम् — एका लघ्वी काष्ठभित्तियुक्ता पेटिका नीलां पृथिवीं परितः भ्रमन्ती! एतत् दृश्यं वयं चित्रेण दर्शयामः, यतः तत्र समीपे कोऽपि चित्रग्राहकः न आसीत्। अद्भुतं तथ्यम् — तादृशाः लघूपग्रहाः प्रायः सार्धघण्टायाम् एकवारं सम्पूर्णां पृथिवीं परिक्रामन्ति! एवं शीघ्रम्! अधुना वैज्ञानिकानां नूतनं कार्यम् आरब्धम् — तस्य मन्दं स्वरं श्रोतुम्। तत् कियत् कठिनम् आसीत्? अग्रे पश्य!
8:21पृथिव्याः श्रवणम्
ततः किम् अभवत्? वैज्ञानिकाः पृथिव्यां स्थिताः उपग्रहस्य सन्देशान् श्रोतुम् अयतन्त। किन्तु सत्यं वदामः — एतत् कार्यं बहु कठिनम् अस्ति। लघोः उपग्रहस्य स्वरः अतीव मन्दः भवति, सः च अतिवेगेन गच्छति। समाचाराः कथयन्ति यत् सन्देशानां श्रवणे कठिनताः अभवन्। वैज्ञानिकाः अद्यापि अध्ययनं कुर्वन्ति — किं शिक्षितम्, किं च अग्रे शोधनीयम् इति। एतत् अपि विज्ञानस्य सुन्दरः भागः अस्ति! कदाचित् प्रयोगाः सर्वेषां प्रश्नानाम् उत्तरं न ददति। तथापि प्रत्येकः प्रयोगः किमपि नूतनं शिक्षयति। कठिनता अपि शिक्षिका भवति। किन्तु काष्ठस्य एकः विशेषः आशयः अद्यापि अवशिष्यते — सः कः?
9:14यात्रायाः अन्तः
काष्ठस्य विषये वैज्ञानिकानाम् एकः विशेषः आशयः अस्ति। यदा कस्यचित् उपग्रहस्य कार्यं समाप्तं भवति, तदा सः शनैः शनैः पृथिव्याः समीपम् आगच्छति, अत्युच्चे आकाशे च अतिलघुषु कणेषु परिवर्तते। एतत् सर्वं जनेभ्यः अतिदूरे, बहु उपरि भवति। वैज्ञानिकाः चिन्तयन्ति यत् काष्ठं तत्र धातोः अपेक्षया वातावरणस्य कृते मृदुतरं भवेत्। किन्तु सावधानं शृणु — एषः अद्यापि एकः विचारः एव अस्ति, न तु सिद्धं तथ्यम्। वैज्ञानिकाः तं विचारम् अधुना अपि परीक्षन्ते, गणयन्ति, तुलयन्ति च। विज्ञाने उत्तराणि शनैः आगच्छन्ति — परीक्षायाः अनन्तरम् एव। अधुना काष्ठस्य अन्यानि आश्चर्याणि पश्याम!
9:58काष्ठस्य आश्चर्याणि
काष्ठं वस्तुतः एकः आश्चर्यपदार्थः अस्ति। तत् लघु, दृढं, सुन्दरं च भवति। जनाः काष्ठेन गृहाणि, नौकाः, वाद्ययन्त्राणि, क्रीडनकानि च रचयन्ति। अद्भुतं तथ्यम् — कानिचन प्राचीनानि काष्ठभवनानि शतशः वर्षाणि अपि सुस्थितानि तिष्ठन्ति! शिल्पिनः तानि भवनानि बहु सावधानं रक्षन्ति। सम्यक् रक्षितं काष्ठं दीर्घकालं जीवति। सर्वोत्तमं तु इदम् — वृक्षाः पुनः पुनः वर्धन्ते। यदि वयं वनानि रक्षामः, नूतनान् वृक्षान् च रोपयामः, तर्हि काष्ठं कदापि न समाप्यते। अतः एव वैज्ञानिकाः भविष्यस्य कृते काष्ठं चिन्तयन्ति। ते कान् स्वप्नान् पश्यन्ति? आगच्छ, पश्याम!
10:37भविष्यस्य स्वप्नाः
वैज्ञानिकाः भविष्यस्य विषये रोचकान् विचारान् चिन्तयन्ति। किं भविष्ये अन्येषु अपि उपग्रहेषु काष्ठफलकानि भवेयुः? किं कदाचित् अन्तरिक्षयानेषु काष्ठस्य अधिकः प्रयोगः भवेत्? केचन तु चन्द्रस्य विषये अपि चिन्तयन्ति! स्मर — एते सर्वे केवलं विचाराः स्वप्नाः च सन्ति, न तु सिद्धानि तथ्यानि। विज्ञानम् एवम् एव चलति — प्रथमं स्वप्नः, ततः प्रश्नः, ततः दीर्घा परीक्षा, अन्ते च उत्तरम्। कदाचित् त्वम् एव भविष्ये वैज्ञानिकः भूत्वा तादृशं किमपि नूतनं रचयेः! प्रत्येकः महान् आविष्कारः एकेन लघुना प्रश्नेन आरभते — यथा एषः प्रश्नः — किं काष्ठम् अन्तरिक्षं गन्तुं शक्नोति? अधुना सर्वं स्मरामः!
11:29स्मरणं क्रीडा च
अद्य वयं किम् अशिक्षामहि? स्मराम! वैज्ञानिकाः काष्ठफलकैः युक्तं लघुम् उपग्रहम् अरचयन् इति कथ्यते। तस्य अन्तः यन्त्राणि आसन्, बहिः च वृक्षस्य काष्ठम्। सः अन्तरिक्षकेन्द्रात् मुक्तः पृथिवीं परितः अभ्रमत्। वैज्ञानिकाः अद्यापि तस्मात् प्रयोगात् शिक्षन्ते — यतः विज्ञाने प्रत्येकं पदं मूल्यवत् भवति। अधुना तव कृते एका सुरक्षिता गृहक्रीडा! तव गृहस्य वृद्धं जनं पृच्छ — सः तुभ्यम् एकं स्निग्धं सुरक्षितं काष्ठवस्तु दद्यात्, यथा काष्ठचमसः वा काष्ठक्रीडनकं वा। तत् हस्ते धृत्वा अनुभव — कियत् लघु, कियत् दृढं च! ततः परिवाराय इमां कथां वद — वृक्षस्य काष्ठं ताराणां समीपं गतवत् इति! पुनः मिलामः, मित्र!
अन्यभाषासु
- English: Why Did Scientists Build a Satellite From Wood?
- हिन्दी: लकड़ी का सैटेलाइट अंतरिक्ष में? वैज्ञानिकों का कमाल
अन्यानि चलचित्राणि
शृङ्खला: science (संस्कृतम्)