एकस्य दिनस्य 'नमस्ते'! वोयेजर्-एकं प्रकाशदिनं प्राप्नोति
सारांशः
सप्तसप्तत्यधिक-नवदशशततमे वर्षे उड्डीनं वोयेजर्-एकं द्विसहस्र-षड्विंशतितमे वर्षे नवम्बर्-मासस्य पञ्चदशे दिनाङ्के पृथिव्याः एकं प्रकाशदिनं दूरं प्राप्स्यति! अस्माभिः सह एकस्य 'नमस्ते' इत्यस्य चतुर्विंशति-होरात्मिकां यात्राम् अनुसर, प्रकाशदिनं किम् इति जानीहि।
सम्पूर्णपाठः
0:00नमस्ते-यात्रायाः आरम्भः
0:00यदि त्वम् अधुना एव 'नमस्ते' इति वदेः, तर्हि एकं यानं तव वचनं, श्वः एतस्मिन् एव समये श्रोष्यति! किमर्थम् इयान् विलम्बः? यतः तत् यानम् अतीव दूरे अस्ति। तस्य नाम वोयेजर्-एकम्। 0:17मनुष्यैः निर्मितेषु सर्वेषु वस्तुषु, इदम् एव पृथिव्याः दूरतमम् अस्ति। नवम्बर्-मासस्य पञ्चदशे दिनाङ्के, द्विसहस्र-षड्विंशतितमे वर्षे, एतत् यानम्, एकस्य प्रकाशदिनस्य दूरत्वं प्राप्स्यति। प्रकाशदिनं किम्? अद्य वयं सर्वे मिलित्वा, एकं लघु 'नमस्ते' अनुसरिष्यामः, यत् पृथिव्याः वोयेजर्-पर्यन्तं गच्छति। 0:45परन्तु प्रथमं जानीहि — अस्य यात्रा कदा आरब्धा?॥
0:51पुरातनी यात्रा
0:51सा यात्रा अतीव पुरातनी अस्ति! वोयेजर्-एकं सप्तसप्तत्यधिक-नवदशशततमे वर्षे, सेप्टेम्बर्-मासस्य पञ्चमे दिने, विशालेन रॉकेट्-यानेन आकाशम् उदगच्छत्। तदा तव माता-पितरौ अपि कदाचित् न जातौ आस्ताम्! 1:09अस्य यानस्य उपरि, श्वेतं महत् छत्रम् इव एकं यन्त्रम् अस्ति। तत् यन्त्रं सर्वदा पृथिवीं प्रति मुखं करोति, यथा गृहं स्मरन् पथिकः। वोयेजर्-एकं बृहस्पतिं शनिं च समीपात् दृष्ट्वा, तयोः अद्भुतानि चित्राणि प्रैषयत्। ततः परं तत् अग्रे अग्रे अगच्छत्, एकोनपञ्चाशत् वर्षाणि यावत्! 1:35किन्तु इदानीं प्रश्नः — तत् कियत् दूरं गतम्?॥
1:40प्रकाशस्य वेगः
1:40दूरत्वं ज्ञातुं, प्रथमं प्रकाशस्य वेगं जानीहि। प्रकाशः विश्वे सर्वेभ्यः शीघ्रतरः धावकः अस्ति। एकस्मिन् सेकण्ड्-काले, सः प्रायः त्रीणि लक्षाणि किलोमीटर्-मितानि धावति! चिन्तय — 'एकम्' इति वदतः तव समये, प्रकाशः पृथिवीं सप्तवारात् अधिकं परिक्रामति! 2:03रेडियो-सन्देशाः अपि प्रकाशस्य वेगेन एव गच्छन्ति। अतः अस्माकं 'नमस्ते' अपि, एतावता महावेगेन धाविष्यति। आगच्छ, तेन सह धावाम — प्रथमं विरामस्थानं किम्?॥
2:20ग्रहान् अतीत्य
2:20धाव, 'नमस्ते', धाव! एकस्मात् सेकण्ड्-कालात् किञ्चित् अधिके समये एव, सः चन्द्रस्य दूरत्वं पारयति। अतिशीघ्रम्! सूर्यस्य दूरत्वं तु, सः प्रायः अष्ट-मिनिट्-मिते काले पारयति — तव प्रातराशः अपि प्रायः एतावन्तं कालं गृह्णाति! 2:42ततः सः ग्रहान् अतीत्य गच्छति। प्रायः चतसृषु होरासु, सः दूरतमस्य ग्रहस्य, नेप्च्यून्-ग्रहस्य, दूरत्वं प्राप्नोति। तावता त्वं विद्यालये मध्याह्नभोजनं कुर्वन् भवेः! तथापि वोयेजर्-एकं न दृश्यते। 3:01पुरतः केवलं कृष्णम् आकाशम्। तर्हि अस्माकं 'नमस्ते' कियत् अधिकं धावेत्?॥
3:09प्रकाशदिनं किम्
3:09अस्माकं 'नमस्ते' धावति, धावति, धावति। पृथिव्यां सूर्यः अस्तं गच्छति। त्वं रात्रिभोजनं कृत्वा शयनं करोषि, स्वप्नान् च पश्यसि। सः तु अद्यापि धावति! 3:25प्रातः त्वम् उत्तिष्ठसि, दन्तधावनं करोषि। सः अद्यापि धावति! अन्ते, चतुर्विंशतिः होराः पूर्णाः भवन्ति, तदा एव सः वोयेजर्-एकं प्राप्नोति। एतत् एव प्रकाशदिनम् — प्रकाशः एकस्मिन् सम्पूर्णे दिने यावत् दूरं गच्छति, तावत् दूरत्वम्। 3:49तत् प्रायः षड्विंशति-शतकोटि-किलोमीटर्-मितम् अस्ति! किन्तु कथायाः अर्धभागः एव समाप्तः। वोयेजर्-एकस्य उत्तरं कथम् आगच्छति?॥
4:02मन्दः प्रतिस्वरः
4:02वोयेजर्-एकं प्रत्युत्तरं प्रेषयति, परन्तु तस्य स्वरः अतीव मन्दः अस्ति। तस्य प्रेषकयन्त्रस्य शक्तिः, प्रायः शीतकपाटिकायाः लघुदीपस्य शक्तिः इव एव! एतादृशः मन्दः स्वरः, षड्विंशति-शतकोटि-किलोमीटर्-मितं मार्गं पारयति। अतः पृथिव्यां वैज्ञानिकाः, विशालानि छत्राकाराणि आकाशयन्त्राणि उपयुञ्जते — 4:29कानिचित् सप्तति-मीटर्-विस्तृतानि! ते रात्रिन्दिवं सावधानं शृण्वन्ति, यथा त्वं कोलाहलपूर्णे कक्षे, मित्रस्य मृदुं स्वरं शृणोषि। किन्तु अत्र एकं महत् रहस्यं निगूढम् अस्ति, यत् सर्वं परिवर्तयति॥
4:48दिनद्वयस्य संवादः
4:48अत्र रहस्यम्! यदि त्वं सोमवासरे प्रातः वोयेजर्-एकं पृच्छसि, 'कथम् असि?', तर्हि तव प्रश्नः मङ्गलवासरे प्रातः तत्र प्राप्नोति। तस्य उत्तरं 'अहं कुशली अस्मि!', बुधवासरे प्रातः एव तव कर्णौ प्राप्नोति! एकस्य लघुसंवादस्य कृते दिनद्वयम्! 5:09यत् उत्तरं वयं शृण्मः, तत् ह्यस्तनं वृत्तम् अस्ति। वयं वोयेजर्-एकस्य अद्यतनं न, अपितु ह्यस्तनं स्वरूपं शृण्मः — यथा कालयात्रायाः पत्रम्! अतः वैज्ञानिकाः तत् क्षणे क्षणे चालयितुं न शक्नुवन्ति। ते पूर्वमेव सर्वान् आदेशान् सम्यक् योजयन्ति। 5:32परन्तु प्रतीक्षस्व — वोयेजर्-एकं स्वयम् अपि एकं गुप्तम् उपहारं वहति!॥
5:40सुवर्णचक्रम्
5:40सः उपहारः अस्ति — सुवर्णचक्रम्! एतत् ताम्रेण निर्मितं, सुवर्णेन आवृतं च, एकं ध्वनिचक्रम् अस्ति। तस्मिन् पृथिव्याः मधुराः ध्वनयः सुरक्षिताः सन्ति — वर्षायाः टपटप-शब्दः, पक्षिणां कूजनं, समुद्रतरङ्गाणां नादः, मनुष्याणां हासः च! 6:02तस्मिन् पञ्चपञ्चाशत् भाषासु अभिवादनानि सन्ति, विविधदेशानां सङ्गीतं च। अपि च शताधिकानि चित्राणि अपि तत्र निहितानि सन्ति। परन्तु एतत् चक्रं कस्मै? कः तत् शृणुयात्?॥
6:20ताराणां समुद्रे पत्रम्
6:20एतत् चक्रं पत्रयुक्ता कूपी इव अस्ति, या समुद्रे क्षिप्ता, परन्तु अयं समुद्रः ताराणाम् अस्ति! यदि कदाचित् दूरे कश्चित् अन्तरिक्षमित्रः एतत् प्राप्नुयात्, तर्हि सः अस्माकं पृथिव्याः गीतानि, स्वरान्, चित्राणि च ज्ञातुं शक्नुयात्। चक्रस्य आवरणे रेखाचित्रैः, तस्य वादनविधिः अङ्कितः अस्ति — भाषां विना एव! 6:47वैज्ञानिकानां मते, एतत् चक्रं शतकोटि-वर्षाणि अपि सुरक्षितं तिष्ठेत्। अतः वोयेजर्-एकं केवलं यानं नास्ति। तत् पृथिव्याः 'नमस्ते' अस्ति! अधुना अस्माकं धावकः 'नमस्ते', तत्र प्राप्य किं पश्यति?॥
7:06प्रहेलिका
7:06अन्ते, सम्पूर्णं दिनं धावित्वा, अस्माकं 'नमस्ते' वोयेजर्-एकं प्राप्नोति! आरम्भे वयं यत् अवदाम, तत् सत्यम् — ह्यः उक्तं 'नमस्ते', अद्य एतस्मिन् एव समये श्रूयते! स्मर — प्रकाशः एकस्मिन् दिने यावत् गच्छति, तत् प्रकाशदिनम्। तत्र गत्वा प्रत्यागन्तुं च दिनद्वयम्। 7:31अधुना प्रहेलिका! अहं सप्तसप्तत्यधिक-नवदशशततमे वर्षे उदगच्छम्। मम सन्देशः पृथिवीं प्राप्तुं सम्पूर्णं दिनं धावति। अहं ताराणां समुद्रे सुवर्णचक्रं वहामि। 7:46अहं किम् अस्मि? अहं वोयेजर्-एकम् अस्मि — पृथिव्याः दूरतमं 'नमस्ते'!॥
अन्यभाषासु
- English: A Hello That Takes a Whole Day! Voyager 1's Giant Space Milestone
- हिन्दी: वॉयेजर 1 तक एक 'हेलो' पहुँचने में पूरा एक दिन क्यों लगता है?
अन्यानि चलचित्राणि
शृङ्खला: science (संस्कृतम्)