A23a: हिमखण्डः कथं चलद्वीपः अभवत्?
सारांशः
A23a नामकः विशालः हिमखण्डः समुद्रे कथं भ्रमति, भ्रमणं करोति, स्थिरः भवति, समुद्रीयजीवानां च लघुचलद्वीपः भवति इति वयं ज्ञास्यामः। हिमस्य, धाराणां, शैवालानां, क्रिल्-जीवानां च अद्भुतं यात्रावृत्तान्तं पश्यामः।
सम्पूर्णपाठः
0:00महाहिमखण्डस्य परिचयः
कल्पयतु—समुद्रे एकः हिमखण्डः अस्ति, यः लघुद्वीपात् अपि विशालः! सः स्वयमेव भ्रमणं करोति, कदाचित् च एकस्मिन् स्थाने घूर्णमानः तिष्ठति। तस्य नाम A23a। अद्य त्वं ज्ञास्यसि यत् सः कथं हिमभित्तेः चलद्वीपः अभवत्। A23a पृथिव्याः महत्तमेषु हिमखण्डेषु अन्यतमः अस्ति। अस्य क्षेत्रफलम् प्रायः ३५०० वर्गकिलोमीटर् अस्ति—अर्थात् सहस्राणि क्रीडाङ्गणानि मिलित्वा अपि तस्य समीपे लघूनि भवेयुः! किन्तु हिमखण्डः भूमिः नास्ति। सः हिमस्य महापिण्डः अस्ति, यः समुद्रे प्लवते। अस्य यात्रायाः आरम्भः हिमाच्छादिते दक्षिणध्रुवप्रदेशे अभवत्। परन्तु कथं एतावत् विशालः पिण्डः हिमतटात् पृथक् अभवत्? तद् ज्ञातुं वयं हिमस्य जन्मस्थानं प्रति गच्छामः।
0:56हिममञ्चस्य जन्म
दक्षिणध्रुवस्य समीपे विशालः हिमस्तरः अस्ति, यः समुद्रस्य ऊपरि दूरं प्रसृतः भवति। तं हिम-मञ्चः अथवा ice shelf इति वदन्ति। हिमनद्यः शनैः शनैः पर्वतात् अधः समुद्रं प्रति गच्छन्ति, अन्ते च तस्य मञ्चस्य भागाः भवन्ति। वर्षे वर्षे नूतनः हिमः उपरि सञ्चीयते। पुरातनः हिमः अधः संपीड्यते। एवं हिमः कठोरः, नीलाभः, अत्यन्तं घनः च भवति। A23a अस्यैव एकस्य हिम-मञ्चस्य भागः आसीत्। सः निर्मितः हिमेन, न तु एकस्मिन् दिने। कदाचित् हिम-मञ्चे दीर्घाः दराराः वर्धन्ते। तरङ्गाः तान् कम्पयन्ति, हिमस्य भारः तान् विस्तारयति, अन्ते च महाखण्डः पृथक् भवति। एतादृशं पृथक्करणं calving इति कथ्यते। परन्तु A23a कदा पृथक् अभवत्? तस्य वर्षं ज्ञास्यामः।
1:58दीर्घं हिमबन्धनम्
A23a वर्षे १९८६ तमे हिम-मञ्चात् पृथक् अभवत्। तदा वैज्ञानिकैः उपग्रहचित्रेषु एकः महान् हिमखण्डः दृष्टः। नूतनः हिमखण्डः तुरन्तं दूरं न गतवान्। सः समुद्रतले अल्पगभीरप्रदेशे अड्कितः। यथा मेजस्य अधः कन्दुकः अड्कति, तथा तस्य अधोभागः समुद्रतलस्य शिलाभिः स्पृष्टः आसीत्। समुद्रस्य उपरि सः प्लवमानः दृश्यते, किन्तु अधः तस्य गहनः भागः तलं स्पृशति स्म। A23a प्रायः ३४ वर्षाणि तत्रैव स्थितः। एतत् दीर्घं प्रतीक्षणम् आसीत्! तस्य उपरि हिमवायुः, हिमवर्षा, सूर्यप्रकाशः च परिवर्तिताः, किन्तु सः महापिण्डः धैर्येण स्थितः। अन्ते वर्षे २०२० तमे समुद्रजलस्य परिवर्तनैः सः मुक्तः अभवत्। ततः तस्य वास्तविकयात्रा आरब्धा। परन्तु मुक्तः हिमखण्डः कुतः गच्छति? समुद्रधाराः तस्य मार्गं दर्शयन्ति।
3:04समुद्रधाराणां मार्गः
समुद्रः स्थिरः नास्ति। तस्य जलं विशालवर्तुलमार्गेषु गच्छति। एते मार्गाः समुद्रधाराः इति कथ्यन्ते। वाताः, पृथिव्याः भ्रमणम्, जलस्य तापमानम्, लवणता च धाराणां दिशां वेगं च प्रभावितवन्ति। A23a जलस्य उपरि प्लवते, अतः सः धाराभिः शनैः शनैः नीयते। किन्तु सः कश्चित् छोटा काष्ठखण्डः नास्ति। तस्य भारः अकल्पनीयः—लगभगं एकं खरबं टनानि! तथापि जलं तं वहति। हिमखण्डः बहुधा धारां अनुसरति, किन्तु वायुः अपि तस्य उपरि बलं करोति। अतः तस्य मार्गः सरलरेखा न भवति। सः कदाचित् वामतः, कदाचित् दक्षिणतः, कदाचित् मन्दं गच्छति। वैज्ञानिकाः उपग्रहैः तस्य स्थानं प्रतिदिनं निरीक्षन्ते। किं तु केवलं गमनम् एव न—A23a घूर्णितुम् अपि शक्नोति। तस्य रहस्यं अद्य पश्यामः।
3:54घूर्णमानः हिमपर्वतः
कदाचित् A23a एकस्मिन् जलस्तम्भे अड्कितः, किन्तु पूर्णतया न स्थिरः। समुद्रतलस्य आकारः जलधारां परिवर्तयति। यदि जलं हिमखण्डस्य एकस्मिन् पार्श्वे शीघ्रं गच्छति, अपरस्मिन् पार्श्वे मन्दं, तर्हि असमानं बलं जायते। ततः हिमखण्डः घूर्णितुं आरभते। अस्य एकः प्रसिद्धः प्रकारः Taylor column इति जलगति-प्रभावः। सरलतया वदामः—समुद्रतलस्य उन्नतशिला जलं घूर्णयितुं प्रेरयति, यथा चमचा कटोरे जलं चलयति। A23a तादृशे प्रभावे दीर्घकालं घूर्णितः। सः एकस्मिन् स्थाने बद्ध इव आसीत्, परन्तु तस्य विशालः शरीरः शनैः शनैः परिभ्रमति स्म। कल्पयतु, हिमस्य पर्वतः चक्रवत् नृत्यति! घूर्णनं केवलं हास्यकरं दृश्यं नास्ति। तेन हिमखण्डस्य विभिन्नभागेषु सूर्यप्रकाशः, तरङ्गाः, उष्णजलम् च भिन्नप्रकारेण प्रभावं कुर्वन्ति। किन्तु घूर्णनानन्तरं सः कुत्र गतः? इदानीं तस्य समुद्रीययात्रा शीघ्रतरा भवति।
4:57दक्षिणदिशि यात्रा
घूर्णनात् अनन्तरं A23a दक्षिण-अटलाण्टिक-महासागरस्य दिशि गन्तुं आरब्धः। तस्य मार्गः दक्षिणध्रुवप्रदेशात् बहिः, शीतलजलस्य विस्तीर्णप्रदेशेषु च आसीत्। उपग्रहचित्रेषु वैज्ञानिकाः तस्य स्थानानि बिन्दुभिः योजयन्ति। एवं एकः चलच्चित्रवत् मार्गनक्शः निर्मीयते। A23a इदानीं प्रतिदिनं किञ्चित् दूरीं गच्छति, यद्यपि कदाचित् वायुः तं शीघ्रं नयति, कदाचित् धाराः मन्दं कुर्वन्ति। एतत् ज्ञातव्यम् यत् हिमखण्डस्य अधिकांशः भागः जलस्य अधः अस्ति। जलस्य ऊपरि केवलं अल्पः भागः दृश्यते। अतः दूरात् सः छोटः इव दृश्यते, किन्तु अधः सः गगनचुम्बी हिमभित्तिः अस्ति। तस्य यात्रायां उष्णतरं जलं तं शनैः गलयति। गलनेन लघुखण्डाः पृथक् भवन्ति, ते च समुद्रे नूतनानि हिमद्वीपिकानि इव प्लवन्ति। परन्तु A23a केवलं यात्रिकः नास्ति। सः जीवाणां कृते नूतनं स्थानम् अपि वहति।
6:02चलत् जीवनस्थानम्
हिमखण्डस्य पृष्ठभागः समुद्रस्य तुलनया शीतलः, कठोरः, स्थिरः च भवति। तस्य अधः जलं प्रकाशमानं भवति। कदाचित् शैवालानि हिमस्य अधोभागे अथवा तस्य समीपे वर्धन्ते। शैवालानि समुद्रीयभोजनजालस्य प्रथमसोपानानि सन्ति। सूर्यप्रकाशं उपयुज्य ते स्वयमेव भोजनं निर्मान्ति। एते लघवः हरितजीवाः अतीव महत्त्वपूर्णाः! तेषां समीपे क्रिल् नाम लघुजीवाः आगच्छन्ति। क्रिल् शैवालानि खादन्ति। ततः लघुमत्स्याः, समुद्रीयपक्षिणः, सील्-जीवाः च तेषां समीपे भोजनं अन्विष्यन्ति। एवं हिमखण्डः एकं चलत् भोजनालयम् इव भवति—परन्तु अत्र भोजनस्य मूल्यं नास्ति, केवलं शीतलः जलवायुः अस्ति! हिमखण्डस्य कण्ठेषु सूक्ष्मजीवाः, शैवालानि, लघुजीवाः च आश्रयं लभन्ते। ते तस्य यात्रां स्वयम् न नियच्छन्ति, किन्तु तेन सह दूरं गच्छन्ति। कथं हिमखण्डः समुद्रे पोषकद्रव्याणि योजयति? तद् पश्यामः।
7:15समुद्रे पोषकद्रव्याः
A23a केवलं हिमेन न निर्मितः। हिमस्य अन्तः पुरातनं हिमजलम्, धूलिकणाः, वायुकणाः, खनिजांशाः च बद्धाः भवन्ति। यदा हिमखण्डः गलति, तदा एते पदार्थाः समुद्रे निर्गच्छन्ति। तेषु केचन पोषकद्रव्याणि भवन्ति, ये शैवालवृद्धौ साहाय्यं कुर्वन्ति। शैवालवृद्धिः क्रिल्-जीवानां भोजनं वर्धयितुं शक्नोति। ततः भोजनजालस्य अन्ये जीवाः अपि लाभं प्राप्नुवन्ति। वैज्ञानिकाः एतादृशं प्रभावं निरीक्षन्ते, किन्तु प्रत्येकः हिमखण्डः समानं कार्यं करोति इति न वदन्ति। जलस्य तापमानम्, गमनवेगः, हिमस्य रासायनिकरचना, सूर्यप्रकाशः च परिणामं परिवर्तयन्ति। अतः A23a एकः चलत् प्रयोगशाला इव अस्ति। वैज्ञानिकाः तस्य समीपस्थं जलं परीक्षन्ति, उपग्रहचित्राणि पठन्ति, हिमस्य गलनं मापयन्ति। एतेन ते समुद्रस्य स्वास्थ्यं अधिकं ज्ञातुं शक्नुवन्ति। परन्तु अस्य महाहिमपिण्डस्य आकारः कियत् शीघ्रं परिवर्तते? इदानीं संख्याभिः तस्य तुलनां कुर्मः।
8:31आकारस्य आश्चर्यम्
A23a प्रायः ३५०० वर्गकिलोमीटर् विस्तृतः आसीत्। एतत् क्षेत्रफलम् एकस्य महानगरस्य तुल्यं, अथवा सहस्राधिकक्रीडाङ्गणानां तुल्यं भवितुम् अर्हति। तस्य दीर्घता दशाधिककिलोमीटर् भवितुम् शक्नोति। तस्य मोट्टता कतिपयशतानि मीटर् आसीत्। जलस्य ऊपरि दृश्यते यत् हिमस्य शिखरभागः। परन्तु हिमखण्डस्य नवभागेषु केवलं एकः भागः प्रायः जलस्य ऊपरि दृश्यते। अवशिष्टाः अष्टभागाः अधः भवन्ति। अतः A23a इव हिमखण्डं दृष्ट्वा, तस्य सम्पूर्णं आकारं कल्पयितुं कठिनम्। यदि त्वं तस्य उपरि धावितुम् इच्छसि, तर्हि प्रथमं स्मर—एषः स्थिरभूमिः नास्ति, केवलं वैज्ञानिकानां निरीक्षणार्थं दूरस्थः हिमपिण्डः अस्ति। वयं तस्य समीपं न गच्छामः। उपग्रहाः, दूरदर्शकयन्त्राणि, सुरक्षितानि अनुसन्धाननौकाः च तस्य रहस्यं ज्ञापयन्ति। किन्तु हिमखण्डः कथं नीलः, श्वेतः, कदाचित् हरिताभः च दृश्यते? वर्णस्य कथा अपि अद्भुता अस्ति।
9:45हिमस्य नीलवर्णकथा
नवीनः हिमः बहून् लघुवायुकणान् धारयति, अतः सः श्वेतः दृश्यते। पुरातनः, घनः हिमः प्रकाशस्य रक्तवर्णभागं अधिकं शोषयति, नीलवर्णभागं तु परावर्तयति। अतः गहनः हिमखण्डः नीलाभः दृश्यते। A23a मध्ये हिमस्य विविधाः आयुःस्तराः आसन्, अतः तस्य भागाः श्वेताः, नीलाः, धूसराः च दृश्यन्ते। समुद्रीयजलस्य शैवालानि तस्य किनारं हरिताभं कर्तुं शक्नुवन्ति। धूलिः, लवणम्, लघुपाषाणाः च हिमस्य रेखाः निर्मान्ति। एते रेखाः हिमखण्डस्य पुरातनदिवसानां चित्रपुस्तकम् इव सन्ति। एकं नीलं हिमखण्डं दृष्ट्वा त्वं केवलं सुन्दरं दृश्यं न पश्यसि; त्वं प्रकाशस्य विज्ञानं, हिमस्य इतिहासं, समुद्रस्य स्पर्शं च पश्यसि। A23a शनैः शनैः गलति, किन्तु अस्य जीवनकथा तेन सह गलति न। वैज्ञानिकाः तस्य प्रत्येकं परिवर्तनं लेखयन्ति। इदानीं वयं पश्यामः यत् अस्य यात्रायाः निरीक्षणं पृथिव्याः कृते किमर्थं महत्त्वपूर्णम् अस्ति।
11:06वैज्ञानिकानां निरीक्षणम्
हिमखण्डानां यात्रा वैज्ञानिकानां कृते प्रकृतेः महत्त्वपूर्णं संकेतपुस्तकम् अस्ति। ते ज्ञातुम् इच्छन्ति—समुद्रधाराः कथं परिवर्तन्ते? हिमः कियत् शीघ्रं गलति? हिमखण्डैः सह पोषकद्रव्याणि कुत्र गच्छन्ति? समुद्रीयजीवाः तेषां समीपे कथं एकत्र भवन्ति? A23a इत्यस्य स्थानानि उपग्रहैः ज्ञात्वा वैज्ञानिकाः हिमस्य गति-विषये उत्तमानि प्रतिरूपाणि निर्मान्ति। प्रतिरूपम् नाम नियमैः निर्मितं अनुमानचित्रम्। यदि वयं वायुः, जलतापमानम्, धाराः, हिमस्य आकारः च जानीमः, तर्हि हिमखण्डः कुतः गन्तुं शक्नोति इति अनुमानं कर्तुं शक्नुमः। परन्तु प्रकृतिः कदापि गणितपुस्तकवत् पूर्णतया सरलां न भवति। एकः पाषाणः, एकः नूतनः प्रवाहः, अथवा एकः प्रबलः वातः मार्गं परिवर्तयितुं शक्नोति। तस्मात् वैज्ञानिकाः निरन्तरं नूतनानि चित्राणि पठन्ति। एषः धैर्यस्य विज्ञानम् अस्ति। हिमखण्डः अस्मान् एकं महत्त्वपूर्णं पाठं ददाति—विशालाः वस्तवः अपि परिवर्तन्ते।
12:13पृथिव्याः सम्बन्धः
A23a इत्यस्य कथा जलवायुपरिवर्तनस्य चर्चां अपि स्पृशति, किन्तु सावधानी आवश्यकम्। प्रत्येकः हिमखण्डः केवलं एकस्य कारणस्य फलम् न भवति। हिममञ्चेषु प्राकृतिकाः दराराः भवन्ति, समुद्रतरङ्गाः परिवर्तन्ते, वायवः ऋतुभिः सह चलन्ति। दीर्घकाले उष्णतरं वायुमण्डलं, उष्णतरं समुद्रजलम्, हिमक्षयः च हिमप्रदेशान् प्रभावितुं शक्नुवन्ति। वैज्ञानिकाः एतेषां सर्वेषां कारणानां परस्परसम्बन्धं परीक्षन्ते। A23a अस्मान् दर्शयति यत् पृथिवी एकः परस्परसम्बद्धः तन्त्रः अस्ति। हिमे परिवर्तनं समुद्रे प्रभावं करोति; समुद्रे परिवर्तनं जीवेषु प्रभावं करोति; जीवेषां परिवर्तनं भोजनजाले दृश्यते। अस्माकं ग्रहः विशालः अस्ति, परन्तु तस्य भागाः एकस्मिन् जालवत् सम्बद्धाः सन्ति। अतः हिमखण्डं पश्यन् त्वं केवलं हिमं न पश्यसि। त्वं वायुम्, जलम्, जीवनम्, समयं च एकत्र पश्यसि। परन्तु अस्य चलद्वीपस्य उपमा कियत् यथार्था? तस्य उत्तरं सरलम्, किन्तु रोचकम्।
13:09चलद्वीपस्य उपमा
A23a वास्तविकद्वीपः नास्ति, यतः तस्य अधः कठोरभूमिः नास्ति। तथापि सः चलद्वीपः इव दृश्यते, यतः तस्य आकारः विशालः, सः समुद्रे दूरं गच्छति, तस्य समीपे जीवनं एकत्र भवति च। द्वीपे वृक्षाः भवन्ति, किन्तु A23a मध्ये हिमस्य पृष्ठभागः अस्ति। द्वीपे मृत्तिका भवति, किन्तु अस्मिन् हिमस्य अधः लवणजलम् अस्ति। द्वीपे पशवः स्थिरं निवासं कुर्वन्ति, किन्तु अस्मिन् जीवाः धाराभिः सह आगच्छन्ति गच्छन्ति च। अतः ‘चलद्वीपः’ एकः सुन्दरः उपमानशब्दः, न वैज्ञानिकः आधिकारिकः वर्गः। A23a तु हिमखण्डः एव। एषा भिन्नता महत्त्वपूर्णा अस्ति, यतः शब्दाः अस्माकं कल्पनां प्रेरयन्ति, विज्ञानं तु तथ्यं स्पष्टं करोति। कल्पनया त्वं हिमद्वीपस्य उपरि नीलं आकाशं, अधः शैवालानि, चतुर्दिक् क्रिल्-जीवान् च द्रष्टुं शक्नोषि। अद्य A23a कुत्र अस्ति इति नूतनं चित्रं वैज्ञानिकाः पुनः पुनः अन्विष्यन्ति। तस्य यात्रायाः अन्तिमं रहस्यं अद्यापि पूर्णतया न लिखितम्।
14:18षट् महान् तथ्याः
इदानीं A23a इत्यस्य अद्भुतयात्रां पुनः स्मरामः। प्रथमं, सः दक्षिणध्रुवस्य हिम-मञ्चस्य भागः आसीत्। द्वितीयं, वर्षे १९८६ तमे पृथक् भूत्वा समुद्रतले दीर्घकालं बद्धः आसीत्। तृतीयं, वर्षे २०२० तमे मुक्तः भूत्वा समुद्रधाराभिः यात्रां आरब्धवान्। चतुर्थं, जलधाराणां विशेषप्रभावेन सः घूर्णितवान्। पञ्चमं, सः शैवालानां, क्रिल्-जीवानां, पक्षिणां, सील्-जीवानां च चलत् आश्रयः इव अभवत्। षष्ठं, गलनेन सः समुद्रे पोषकद्रव्याणि योजयितुं शक्नोति। A23a अस्मान् दर्शयति यत् हिमखण्डः निश्चेष्टः पाषाणः नास्ति। सः जलवायोः, धाराणां, प्रकाशस्य, जीवनस्य च कथायाः एकः गतिमान् भागः अस्ति। परिमाणे सः महाविशालः, गतौ शनैः, प्रभावे तु रोचकः। यदि त्वं एतत् ज्ञानं परिवाराय कथयसि, तर्हि एकं वाक्यं स्मर—‘हिमखण्डः अपि यात्रां करोति, घूर्णति, जीवनं वहति च!’
15:20गृहविज्ञानस्य चुनौती
अन्ते, गृहे एकं सुरक्षितं विज्ञानक्रीडां कर्तुं शक्नोषि। एकस्मिन् पात्रे जलं पूरय, तस्मिन् लघुहिमखण्डं स्थापय, ततः जलस्य उपरि शनैः फूत्कारं कृत्वा अथवा कागदस्य पंखेन मन्दवायुम् उत्पादय। हिमखण्डः कथं चलति इति पश्य। अनन्तरं चमचेन जलं अल्पं घूर्णय, तदा हिमखण्डः कथं परिभ्रमति इति निरीक्ष। जलं न पातय, पात्रं सुरक्षितस्थाने स्थापय, प्रयोगं च वयस्कस्य अनुमत्या कुरु। इयं क्रीडा A23a इत्यस्य महासागरयात्रायाः लघुरूपम् अस्ति। अद्य त्वं ज्ञातवान्—A23a हिम-मञ्चात् जन्म प्राप्तवान्, वर्षाणि स्थिरः स्थितवान्, धाराभिः नीतः, जलस्तम्भे घूर्णितवान्, समुद्रीयजीवानां चलद्वीपः इव अभवत्, पोषकद्रव्याणि च वहितुं शक्नोति। प्रकृतिः विशालाः कथाः लिखति, विज्ञानं ताः पठितुं अस्मान् शिक्षयति। हिमं पश्य, जलं स्मर, जिज्ञासां जीवितां धारय। पुनः मिलामः—पृथिव्याः अन्यस्मिन् अद्भुते रहस्ये!
अन्यभाषासु
- English: A23a: The Giant Iceberg That Became a Floating Island
- हिन्दी: A23a: घूमता हुआ विशाल हिमखंड कैसे बना तैरता द्वीप?
अन्यानि चलचित्राणि
शृङ्खला: science (संस्कृतम्)