समुद्रस्य विशालः प्रवाल-नगरः
सारांशः
सोलोमन-द्वीपसमूहे एकः विशालः जीवमानः प्रवाल-समुदायः अस्ति, यः क्रीडाङ्गणात् अपि बृहत्तरः भवति। अस्माभिः ज्ञास्यते यत् सूक्ष्माः प्रवाल-जीवाः कथं मिलित्वा एतत् अद्भुतं जलमय-नगरं निर्मितवन्तः।
सम्पूर्णपाठः
0:00विशालस्य दर्शनम्
कल्पयतु—समुद्रस्य अधः एकः जीवमानः प्रवालः अस्ति, यः बास्केटबॉल-क्रीडाङ्गणात् अपि बृहत्तरः! सः वृक्षः वा शिला वा न, अपि तु सहस्रशः सूक्ष्मजीवानां एकः विशालः परिवारः अस्ति। किं ते लघवः प्राणी मिलित्वा एतादृशं महत् गृहं निर्मातुं शक्नुवन्ति? अद्य वयं सोलोमन-द्वीपसमूहे स्थितं प्रवाल-कोलोससम् अन्वेषयिष्यामः। एषः समुदायः प्रायः चतुस्त्रिंशत् मीटर् दीर्घः, द्वात्रिंशत् मीटर् विस्तीर्णः, पञ्च मीटर्-अपि अधिकं उन्नतः अस्ति। तस्य आकारं दृष्ट्वा समुद्रः अपि वदति—अहो, मम विशालः शेजः! परन्तु अस्य कथायाः सर्वाधिकं विस्मयकरं रहस्यं अग्रे अस्ति। एतत् महत् रूपं कथं आरब्धम्? प्रतीक्षताम्, प्रथमं पश्यामः यत् प्रवालः वस्तुतः किम् अस्ति।
0:47सूक्ष्मजीवानां नगरम्
प्रवालः एकः एव जीवः नास्ति। सः अनेकेषां सूक्ष्मानां प्रवाल-पोलिप्-जीवानां समूहः अस्ति। प्रत्येकः पोलिप् अति लघुः, प्रायः अङ्गुलिनखस्य भागवत्। तस्य मृदुं शरीरं, लघवः मुखानि, स्पर्शकाः च भवन्ति। सः समुद्रजलात् कॅल्शियम्-कार्बोनेट् नामकं कठोरं द्रव्यं गृहित्वा स्वस्य अधः एकं लघु-कङ्कालं निर्माति। समयेन सह बहवः पोलिपाः समीपे समीपे नूतनानि कक्षाणि निर्मान्ति। अतः प्रवाल-समुदायः एकस्य भवनस्य इव भवति, यत्र प्रत्येकः पोलिप् स्वकक्षे वसति, किन्तु सर्वे भित्तिं साझां कुर्वन्ति। एकः पोलिप् लघुः, परन्तु सहस्राणि पोलिपाः मिलित्वा महद् आश्चर्यं रचयन्ति। परन्तु एते लघु-निर्मातारः भोजनं कुत्र लभन्ते? एतत् रहस्यं सूर्यप्रकाशेन सह सम्बद्धम् अस्ति।
1:51सूर्यस्य सहकार्यम्
प्रवाल-पोलिपानां शरीरेषु सूक्ष्माः हरिताः सहचर-शैवालाः वसन्ति। ते सूर्यप्रकाशं गृहित्वा प्रकाशसंश्लेषणेन भोजनं निर्मान्ति। तस्य भोजनस्य भागं ते पोलिपेभ्यः ददति, पोलिपाः तु तान् सुरक्षितं स्थानं ददति। एषा व्यवस्था मित्रयोः सुन्दरं सहकार्यं भवति। सूर्यः उपरि प्रकाशं ददाति, शैवालाः ऊर्जां निर्मान्ति, पोलिपाः कठोरं गृहं वर्धयन्ति। अतः उष्णे, स्वच्छे, प्रकाशयुक्ते जले प्रवालाः विशेषतया समृद्धाः भवन्ति। अस्मिन् विशाल-समुदाये प्रत्येकः सूक्ष्मः जीवः कार्यं करोति, यथा महानगरे जनाः विभिन्नानि कार्याणि कुर्वन्ति। कोऽपि भित्तिं वर्धयति, कोऽपि भोजनं गृह्णाति, कोऽपि सूक्ष्मजीवान् जलात् छानयति। परन्तु यः समुदायः वर्षैः वर्धितः, तस्य आरम्भः कथं अभवत्? अधुना समयस्य नौकायां आरोहामः।
2:40लघोः आरम्भः
सर्वस्य आरम्भे कदाचित् एकः एव प्रवाल-पोलिप् समुद्रतले आगतः। सः स्थिरं स्थानं चिन्वन् तत्र लघु-कक्षं निर्मितवान्। ततः सः विभाजनप्रक्रियया स्वस्य सदृशं नूतनं पोलिप् उत्पादितवान्। नूतनः पोलिप् समीपे एव वसति, स्वकक्षं निर्माति, पुनः नूतनान् पोलिपान् जनयति। एषः क्रमः एकवारं, द्विवारं, अनन्तवारं च अभवत्। एकस्य लघु-बीजस्य इव आरब्धः समुदायः शनैः शनैः विस्तृतः। वैज्ञानिकाः मन्यन्ते यत् सोलोमन-द्वीपसमूहस्य एषः महाप्रवालः दशकानां वा शतानां वा कालखण्डे वर्धितः स्यात्। वयम् अस्य वास्तविकं वयः निश्चिततया न जानीमः, किन्तु तस्य विशालता दीर्घकालीन-वृद्धेः संकेतः अस्ति। परन्तु केवलं वृद्धिः पर्याप्ता नास्ति—समुद्रतले उत्तमं स्थानम् अपि आवश्यकम्। तच्च स्थानं कुत्र अस्ति?
3:43द्वीपानां नीलगृहम्
सोलोमन-द्वीपसमूहः प्रशान्त-महासागरे स्थितः सुन्दरः द्वीप-प्रदेशः अस्ति। तत्र नीलं जलं, हरिताः द्वीपाः, उष्णं सूर्यप्रकाशं च दृश्यते। महाप्रवालः समुद्रतलस्य उथले भागे वर्धितः, यत्र सूर्यकिरणाः पर्याप्तं गभीरं जलं भित्त्वा अधः गच्छन्ति। तत्र जलप्रवाहाः भोजनयुक्तं जलं आनयन्ति, समुद्रतलः च तस्य समुदायस्य भारं धारयितुं समर्थः अस्ति। एतत् स्थानं यथा प्रवालस्य प्राकृतिकं गृहभूमिः। परन्तु जलस्य अधः आकारं ज्ञातुं सरलम् नास्ति। उपरितः पश्यन् प्रवालः कदाचित् साधारणः शिलाखण्डः इव दृश्यते। समीपं गत्वा एव तस्य विशालता ज्ञायते। अन्वेषकाः नौकया आगत्य, जलमध्ये अवतीर्य, मापनयन्त्रैः तस्य परिमाणं ज्ञातवन्तः। तेषां दृष्टौ दृश्यः नूतनः विश्वविस्मयः आसीत्। परन्तु मापनस्य कथा अपि रोचकतरास्ति।
4:35मापनस्य महाविस्मयः
वैज्ञानिकाः महाप्रवालस्य दीर्घतां, विस्तारं, उन्नतिं च मापितवन्तः। परिणामः अद्भुतः आसीत्—प्रवालः प्रायः ३४ मीटर् दीर्घः, ३२ मीटर् विस्तीर्णः, ५.५ मीटर् उन्नतः च आसीत्। तुलनार्थं, बास्केटबॉल-क्रीडाङ्गणस्य परिमाणं प्रायः २८ मीटर् गुणितं १५ मीटर् भवति। अतः एषः प्रवालः एकस्मात् क्रीडाङ्गणात् अधिकं क्षेत्रं व्याप्नोति। तस्य उपरि एकं लघु-गृहं स्थापयितुं शक्यते इति कल्पना अपि कर्तुं शक्नुमः, यद्यपि तत्र गृहं स्थापयितुं न कदापि प्रयत्नः करणीयः! एषः प्राणी शिलावत् स्थिरः दृश्यते, किन्तु सः जीवति, वर्धते, जलस्य परिवर्तनं अनुभवति च। अस्य महत्त्वं केवलं आकारे नास्ति। तस्य शरीरस्य प्रत्येकः भागः अनेकानां जीविनां निवासस्थानम् अस्ति। तेषां लघु-निवासिनां दर्शनं कुर्मः।
5:41जलस्य जीवमानगरम्
प्रवाल-समुदायः समुद्रस्य बहूनां जीविनां कृते नगरम् इव भवति। लघवः मत्स्याः तस्य छिद्रेषु विश्रामं कुर्वन्ति। केचन झिङ्गाः प्रवालस्य पृष्ठे चलन्ति। कृमयः, शङ्खाः, सूक्ष्मजीवाः च तस्य समीपे स्वजीवनं यापयन्ति। समुद्रस्य एकः चतुःपादः अतिथिः अपि कदाचित् आगच्छति, स्वस्य भोजनं अन्विष्य। प्रत्येकस्य जीवस्य कार्यं भिन्नम् अस्ति। केचन शैवालान् नियन्त्रयन्ति, केचन जलं स्वच्छं कुर्वन्ति, अन्ये तु भोजन-शृङ्खलायाः भागाः भवन्ति। अतः एकः महाप्रवालः केवलं एकः विशालः जीवः न, अपि तु सम्पूर्णं लघु-परिसंस्थानम् अस्ति। वैज्ञानिकाः एकस्मिन् प्रवाल-प्रदेशे सहस्राधिकान् जीव-प्रकारान् द्रष्टुं शक्नुवन्ति। परन्तु एतादृशं नगरं स्थिरं न भवति। जलं चञ्चलं भवति, तत्र प्रतिक्षणं नूतनं नृत्यम् अस्ति।
6:47समुद्रतटस्य रक्षकः
प्रवालाः समुद्रतरङ्गानां गतिं मन्दीकर्तुं साहाय्यं कुर्वन्ति। तेषां जटिलाः शाखाः जलस्य शक्तिं विभजन्ति, अतः तटप्रदेशाः अधिकं सुरक्षिताः भवितुं शक्नुवन्ति। ते लघु-मत्स्यानां कृते भोजनस्थानानि, वृद्धिस्थानानि, आश्रयस्थानानि च ददति। जगति बहूनां जनानां भोजनं, आजीविका, समुद्र-संस्कृतिः च स्वस्थ-प्रवाल-प्रदेशैः सम्बद्धा अस्ति। महाप्रवालः तु अस्य कार्यस्य एकः विशालः उदाहरणः भवति। यथा नगरस्य मार्गाः, उद्यानानि, गृहाणि च भवन्ति, तथा प्रवालस्य छिद्राणि, शिखराणि, सुरङ्गाः च भवन्ति। भेदः केवलम् एषः—अस्य नगरस्य वास्तुकाराः अति लघवः, तेषां निर्माण-कालः अति दीर्घः! एकः पोलिप् स्वस्य कक्षं निर्माति, परन्तु समुदायः मिलित्वा समुद्रतटस्य रक्षकः भवति। तथापि अस्य रक्षकस्य स्वास्थ्यं किमर्थं नाजुकं भवति?
7:46स्वास्थ्यस्य नाजुकता
प्रवालाः स्वच्छं, उचित-तापमानयुक्तं जलं इच्छन्ति। यदा समुद्रजलस्य तापमानं दीर्घकालं अधिकं भवति, तदा पोलिप्-जीवाः स्वसहचर-शैवालान् त्यक्तुं शक्नुवन्ति। एतत् प्रवाल-विरञ्जनम् इति कथ्यते, यतः प्रवालः उज्ज्वलः वा श्वेतः वा दृश्यते। विरञ्जितः प्रवालः त्वरितं मृतः न भवति, अतः तस्य पुनः स्वस्थः भवितुं अवसरः अस्ति। किन्तु तस्मै शीतलं, स्वच्छं, स्थिरं जलं आवश्यकम्। जलप्रदूषणम्, अत्यधिकं गादम्, अनियन्त्रितं मत्स्यग्रहणं, समुद्रतापस्य वृद्धिः च प्रवालान् कठिनतां जनयितुं शक्नुवन्ति। अतः महाप्रवालस्य दर्शनं केवलं आनन्दस्य विषयः न, अपि तु संरक्षणस्य स्मरणम् अपि अस्ति। यदि वयं समुद्रान् स्वच्छान् स्थापयामः, तर्हि एते सूक्ष्म-निर्मातारः स्वकार्यं निरन्तरं कर्तुं शक्नुवन्ति। परन्तु वैज्ञानिकाः एतं महाप्रवालं कथं रक्षन्ति? एतत् पश्यामः।
8:43ज्ञानस्य रक्षणम्
वैज्ञानिकाः प्रथमं निरीक्षणं कुर्वन्ति। ते प्रवालस्य आकारं, वर्णं, तापमानं, समीपस्थजीविनः च लिखन्ति। जलस्य नमूनानि गृह्णन्ति, चित्राणि च योजयन्ति। कदाचित् ते जलस्य अधः चलच्चित्र-कॅमेराभिः पूर्णं क्षेत्रं चित्रयन्ति। एते अभिलेखाः भविष्ये तुलना कर्तुं सहाय्यं कुर्वन्ति—प्रवालः वर्धते वा, स्वस्थः अस्ति वा, परिवर्तनं अनुभवति वा इति ज्ञातुं शक्यते। वैज्ञानिकाः स्थानीय-समुदायैः सह अपि कार्यं कुर्वन्ति, यतः ते जनाः समुद्रं दीर्घकालात् जानन्ति। ते कुत्र मत्स्याः आगच्छन्ति, कुत्र जलप्रवाहाः परिवर्तन्ते, कुत्र प्रवालाः वर्धन्ते इति अवगच्छन्ति। ज्ञानस्य एषः मेलः अति शक्तिशाली अस्ति। वैज्ञानिकस्य मापनयन्त्रं, स्थानीयजनस्य अनुभवः, प्रकृतेः संकेताः—सर्वे मिलित्वा एकां स्पष्टां कथां वदन्ति। परन्तु अस्य महाप्रवालस्य नाम किम्? अधुना तस्य परिचयपत्रं पठामः।
9:49एकस्य समुदायस्य रहस्यम्
सोलोमन-द्वीपसमूहे अन्वेषितः एषः विशालः समुदायः वैज्ञानिकैः एकः महत्त्वपूर्णः एकल-प्रवाल-समुदायः इति अभिहितः। एकलः इति कारणं यत् तस्य विशालं शरीरं एकस्यैव प्रवाल-समुदायस्य निरन्तरं रूपम् अस्ति, न तु पृथक् पृथक् बहूनां समुदायानां समूहः। एषः भेदः महत्त्वपूर्णः। अनेकाः प्रवाल-भित्तयः मिलित्वा बहु-दूरं विस्तृताः भवितुम् अर्हन्ति, किन्तु अयं कोलोससः एकस्य समुदायस्य रूपेण मापितः अस्ति। अस्य विस्तीर्णं शिरः, उन्नताः भागाः, असंख्याः जीवमानाः पोलिपाः च एकत्र सन्ति। वैज्ञानिकानां कृते एषः अभिलेखः पृथिव्याः प्रवाल-जीवनस्य विविधतां दर्शयति। समुद्रेषु केवलं प्रसिद्धाः प्रवाल-भित्तयः एव न सन्ति; गभीरतर-गुप्तेषु स्थलेषु अपि महत्त्वपूर्णानि आश्चर्याणि लुप्तानि सन्ति। परन्तु अस्य समुदायस्य जीवनं सर्वदा समानं नास्ति। सः दिवसस्य परिवर्तने किं करोति? चलच्चित्रवत् पश्यामः।
10:50दिवसरात्र्योः नृत्यम्
दिवसे सूर्यप्रकाशः जलं भित्त्वा प्रवालस्य उपरि पतति। पोलिपानां सहचर-शैवालाः तेन प्रकाशेन भोजनं निर्मान्ति। लघवः स्पर्शकाः जलमध्ये मन्दं कम्पन्ते, यथा सूक्ष्माः नर्तकाः नृत्यन्ति। तेषु स्पर्शकेषु खाद्य-कणाः आगन्तुं शक्नुवन्ति। समीपस्थाः मत्स्याः तु स्वस्व कार्येषु व्यस्ताः भवन्ति—कोऽपि शैवालं खादति, कोऽपि छिद्रात् बहिः पश्यति, कोऽपि समूहसहितं त्वरितं गच्छति। सायंकाले प्रकाशः मन्दः भवति, समुद्रस्य वर्णाः परिवर्तन्ते। केचन पोलिपाः स्वस्पर्शकान् अन्तः संहरन्ति, अन्ये रात्रौ सक्रियाः जीविनः बहिः आगच्छन्ति। एतत् नगरं निद्रां न गच्छति; केवलं तस्य रात्रि-कार्यक्रमः भिन्नः भवति। विशालः प्रवालः स्थिरः दृश्यते, किन्तु तस्य उपरि लघु-जीवनस्य उत्सवः नित्यं चलति। अधुना एकं महत्त्वपूर्णं प्रश्नं पृच्छामः—यदि वयम् एतादृशान् समुदायान् पुनः अन्वेष्टुम् इच्छामः, तर्हि कुत्र पश्येमहि?
11:58नूतनानां रहस्यानाम् अन्वेषणम्
भविष्ये अन्वेषकाः समुद्रस्य अन्येषु भागेषु अपि एतादृशान् विशालान् समुदायान् अन्वेष्टुं शक्नुवन्ति। तेषां कृते नौकाः, जलमध्य-कॅमेराः, उपग्रह-चित्राणि, सूक्ष्मदर्शिनः च उपयोगिनः भवन्ति। किन्तु सर्वं ज्ञानं यन्त्रेण एव न लभ्यते। स्थानीय-समुद्रज्ञाः जनाः, गोताखोराः, मत्स्यजीविनः च अनेकानि रहस्यानि पूर्वमेव जानन्ति। ते जलस्य वर्णं, तरङ्गानां रूपं, मत्स्यानां आगमनं च ध्यानपूर्वकं पश्यन्ति। नूतनस्य महाप्रवालस्य अन्वेषणं मानचित्रे एकं बिन्दुं योजयितुं मात्रं नास्ति। तत् पृथिव्याः जीवित-इतिहासे एकं नूतनं पृष्ठं उद्घाटयितुं समानम् अस्ति। कदाचित् भवतः जिज्ञासा अपि भविष्यस्य वैज्ञानिकं प्रेरयेत्। यदि त्वं समुद्रस्य चित्रं पश्यसि, तर्हि केवलं नीलं जलं न पश्य—तस्य अधः स्थितं जीवनं कल्पय। परन्तु अन्वेषणात् पूर्वं संरक्षणस्य सरलाः उपायाः ज्ञातव्याः।
12:58बालानां समुद्रसेवा
समुद्रस्य रक्षणे बालकाः अपि योगदानं दातुं शक्नुवन्ति। प्रथमं, प्लास्टिक्-वस्तूनि भूमौ वा जले वा न क्षिपन्तु। यत् वस्तु पुनः प्रयुज्यते, तत् प्रयुञ्जताम्। अपशिष्टं पृथक् स्थापयित्वा पुनर्चक्रणाय ददातु। द्वितीयं, जलस्य मितव्ययेन उपयोगं कुरुत। नद्यः, सरांसि, नालिकाः च अन्ततः समुद्रे मिलन्ति, अतः गृहस्य स्वच्छता अपि समुद्रस्य साहाय्यं करोति। तृतीयं, प्रवालानां चित्राणि वा ज्ञानं वा मित्रैः सह साझं कुरुत। यदा जनाः प्रवालस्य मूल्यं जानन्ति, तदा ते तस्य संरक्षणे अधिकं ध्यानं ददति। चतुर्थं, समुद्रतटे गच्छन् अपशिष्टं दृष्ट्वा, वयस्कस्य सहाय्येन, तत् उचितस्थाने स्थापय। परन्तु जलमध्यं गन्तुं वा प्रवालं स्प्रष्टुं वा स्वयमेव प्रयत्नं मा कुरु। प्रकृतेः दर्शनं सुरक्षित-दूरे स्थित्वा एव श्रेष्ठम्। लघु-लघु कर्माणि मिलित्वा महत् फलम् ददति—यथा लघवः पोलिपाः मिलित्वा महाप्रवालं निर्मितवन्तः।
14:05समयस्य गणितम्
अधुना अस्य कथायाः गणितं किञ्चित् क्रीडारूपेण कुर्मः। यदि एकः पोलिप् केवलं लघु-कक्षं निर्माति, तर्हि सहस्राणां पोलिपानां कक्षाणि मिलित्वा कियत् महत् भवनं रचयितुं शक्नुयुः? एकस्मिन् दिने वृद्धिः अति अल्पा भवेत्, किन्तु वर्षे वर्षे सा वृद्धिः संचिता भवति। यथा त्वं प्रतिदिनं एकं पृष्ठं पठसि, मासानन्तरं पूर्णं पुस्तकम् पठितुं शक्नोषि; तथा पोलिपाः प्रतिदिनं सूक्ष्मं निर्माणं कुर्वन्ति, कालान्तरे तु विशालं रूपं प्राप्नुवन्ति। अस्मिन् प्रवाल-कोलोससे असंख्याः कक्षाः, शाखाः, पृष्ठभागाः च सन्ति। प्रत्येकं भागं तस्य दीर्घ-कथायाः एकं वाक्यम् इव। ३४ मीटर् दीर्घता केवलं संख्या न; सा सहकार्यस्य, समयस्य, धैर्यस्य च मापिका अस्ति। प्रकृतिः शीघ्रं न धावति, किन्तु सा अद्भुतं निर्माणं करोति। अधुना अन्तिमे पश्यामः—अस्माभिः किं किं ज्ञातम्।
15:16षट् अद्भुततथ्यानि
प्रथमं, सोलोमन-द्वीपसमूहे एकः विशालः जीवमानः प्रवाल-समुदायः अस्ति। द्वितीयं, सः एकस्यैव समुदायस्य रूपेण प्रायः ३४ मीटर् दीर्घः, ३२ मीटर् विस्तीर्णः, ५.५ मीटर् उन्नतः च अस्ति—बास्केटबॉल-क्रीडाङ्गणात् अपि बृहत्तरः। तृतीयं, असंख्याः सूक्ष्माः पोलिपाः कॅल्शियम्-कार्बोनेट्-कक्षाणि निर्माय सहस्रेषु वर्षेषु वा दीर्घकाले वा समुदायं वर्धयन्ति। चतुर्थं, सहचर-शैवालाः सूर्यप्रकाशेन भोजनं निर्मान्ति, पोलिपाः तान् आश्रयं ददति। पञ्चमं, महाप्रवालः मत्स्यानां, झिङ्गानां, अन्येषां समुद्रीजीविनां च गृहं भवति। षष्ठं, स्वच्छं, उचित-तापमानयुक्तं जलं तस्य स्वास्थ्याय आवश्यकम्। अतः एषः प्रवाल-कोलोससः वदति—लघुजीविनां सहकार्ये महान् चमत्कारः सम्भवति। एतत् स्मर, यदा त्वं कदाचित् लघुं कार्यं पश्यसि।
16:12गृहस्य विज्ञानक्रीडा
गृहकार्यरूपेण एकं सुरक्षितं विज्ञान-चुनौतीं कुरु। कागदस्य उपरि बास्केटबॉल-क्रीडाङ्गणस्य आकारं चिन्तयित्वा २८ मीटर् दीर्घतां, १५ मीटर् विस्तारं च लघुमानेन दर्शय। ततः ३४ मीटर् गुणितं ३२ मीटर् क्षेत्रं तस्य समीपे कल्पय। यथार्थं मापनं कर्तुं बहिः गन्तुं आवश्यकता नास्ति—अभिभावकस्य सहाय्येन कक्षस्य लघुमानं निश्चितं कुरु। उदाहरणार्थं, एकः मीटर् कागदे एकः सेन्टिमीटर् इति मानं स्वीकुरु। तदा ३४ मीटर् रेखा ३४ सेन्टिमीटर् भविष्यति, ३२ मीटर् रेखा ३२ सेन्टिमीटर् भविष्यति। चित्रे लघु-लघु वृत्तानि योजय, प्रत्येकं एकं पोलिप् इति कल्पय। शीघ्रमेव त्वं द्रक्ष्यसि यत् असंख्याः लघुवृत्तानि मिलित्वा एकं महत् जलमय-नगरं रचयन्ति। अन्ते परिवाराय वद—प्रवालः शिला न, अपि तु जीवमानः समुदायः अस्ति। एषः तथ्यः तेषां दिवसस्य सुन्दरं आश्चर्यं भविष्यति।
17:29महाप्रवालस्य विदायः
अतः पुनः स्मरामः—समुद्रस्य अधः सोलोमन-द्वीपसमूहे एकः प्रवाल-समुदायः वसति, यः पृथिव्याः ज्ञातेषु बृहत्तमेषु एकल-प्रवाल-समुदायेषु प्रमुखः अस्ति। सः प्रायः बास्केटबॉल-क्रीडाङ्गणात् बृहत्तरः, किन्तु तस्य वास्तविकाः निर्मातारः अति सूक्ष्माः पोलिपाः सन्ति। ते सूर्यप्रकाशेन सहचर-शैवालैः सह कार्यं कुर्वन्ति, कठोर-कक्षाणि निर्मान्ति, मत्स्यानां कृते गृहं ददति, कालान्तरे च एकं महत् जीवमानं नगरं रचयन्ति। अस्य कथायाः महान् पाठः सरलः अस्ति—सहकार्यम्, धैर्यम्, संरक्षणं च मिलित्वा अद्भुतानि फलानि जनयन्ति। त्वं गृहे लघु-मानचित्रं रच, एतत् तथ्यं परिवाराय कथय, समुद्रस्य स्वच्छतां च स्मर। कदाचित् समुद्रतटं पश्यन्, तस्य नील-तरङ्गानाम् अधः लुप्तं प्रवाल-नगरं कल्पय। अद्य एतावदेव। जिज्ञासां जीवितां स्थापय, प्रकृतिं स्नेहेन पालय, पुनः नूतनं आश्चर्यं अन्वेष्टुं सज्जः भव।
अन्यभाषासु
- English: The Coral Colossus: A Living Giant Bigger Than a Basketball Court
- हिन्दी: कोरल कोलॉसस: समुद्र का सबसे बड़ा जीवित पड़ोस
अन्यानि चलचित्राणि
शृङ्खला: science (संस्कृतम्)