हिमस्य अधः ज्वलन्ति दीपाः
सारांशः
हिमेन आच्छादिते गहने उपत्यकायां अन्विता ईशानश्च उष्णानां कम्पमानदीपानां पङ्क्तिमनुसरन्तौ रहस्यमयं मार्गदर्शनं प्राप्नुतः। परन्तु दीपाः तान् कुत्र नयन्ति, तेषां प्रकाशस्य वास्तविकं रहस्यं किम्?
सम्पूर्णपाठः
0:00हिमोपत्यकायां प्रवेशः
उत्तरस्य दूरस्थायां हिमोपत्यकायां शिशिरः केवलं ऋतुः नासीत्, सः मौनसमुद्र इव सर्वं निगिरति स्म। श्वेतशिखराणां मध्ये अन्विता नाम युवती मानचित्रकारस्य पुत्री, ईशानश्च तस्याः बाल्यकालमित्रम्, हिमयानस्य अग्रे शनैः गच्छतः स्म। तयोः लक्ष्यं लुप्तः पिता अरुणः आसीत्, यः त्रिदिनपूर्वं प्राचीनमार्गस्य मापनार्थं निर्गत्य पुनः न प्रत्यागतवान्। तस्य अन्तिमसन्देशे केवलमेकं वाक्यमासीत्— ‘यदि रात्रौ उपत्यकायां दीपाः दृश्यन्ते, तान् विश्वासेन अनुसर।’ अन्विता तं संदेशं पुनः पुनः पठति स्म, किन्तु विश्वासात् अधिकं तस्यां चिन्ता आसीत्। हिमवादले तस्य पदचिह्नानि अदृश्यानि अभवन्, रेडियोयन्त्रं च मौनमासीत्। सायंकाले सूर्यः पर्वतानां पृष्ठे विलीनः अभवत्, तदा दूरस्थे हिमतले एकः मन्दः पीतः प्रकाशः कम्पितुम् आरब्धः।
1:03प्रथमप्रकाशस्य आह्वानम्
ईशानः दूरबीनं नेत्रयोः समीपे नीतवान्। प्रकाशः आकाशे नासीत्, न च कस्यचित् शिविरस्य दीपः। सः हिमस्य अधः, स्वच्छे दृढे स्तरमध्ये, मृदुना उष्णवर्णेन स्पन्दमानः आसीत्। तस्य समीपे द्वितीयः प्रकाशः प्रज्वलितः, ततः तृतीयः। ते सर्वे एकां वक्रां रेखामिव निर्माय पश्चिमदिशां सूचयन्ति स्म। ‘कदाचित् अरुणेन स्थापिताः संकेतदीपाः,’ ईशानः अवदत्। अन्विता हिमं स्पृष्टवती। पृष्ठभागः शीतलः आसीत्, किन्तु अधः किञ्चित् उष्णता अनुभूता। मानचित्रे तत्र केवलं हिमप्रदेशः चिह्नितः आसीत्, कश्चिद् मार्गो वा भवनं वा न। तौ स्वस्य तम्बुं स्थापयितुं इच्छन्तौ अपि प्रकाशानां अन्तर्धानं प्रतीक्षितुं न शक्नुतः। प्रत्येकः दीपः पूर्वदीपात् निश्चिते अन्तरे प्रकटते स्म, मानो अदृश्यः कश्चन तान् जागरयति।
2:10मौनस्य टक्-टक् ध्वनिः
ते रज्जुना परस्परं बद्धौ, हिमपादुकाभिः सावधानं चलितवन्तौ। प्रकाशानां पङ्क्तिः कदाचित् स्पष्टा, कदाचित् हिमकणैः आच्छन्ना भवति स्म। यदा ते समीपं गच्छतः, अग्रिमः दीपः मन्दः भवति, तस्मात् परे नूतनः प्रकाशः उदेति। एषः क्रमः यन्त्रवत् नियमितः आसीत्। अर्धघण्टानन्तरं अन्वितायाः मानचित्रे एकः पुरातनः चिह्नः दृष्टः— वर्तुलस्य मध्ये त्रिकोणः। तस्य पार्श्वे पितुः हस्ताक्षरैः लिखितमासीत्, ‘ध्वनिं शृणु।’ तदा वायुः सहसा निवृत्तः। हिमस्य अधः किञ्चित् टक्-टक् इति श्रुतम्, मानो कश्चित् काष्ठद्वारे अङ्गुल्या आघातं करोति। ईशानः भूमौ जानुभ्यां स्थित्वा श्रोतुम् आरब्धवान्। ध्वनिः न दूरः आसीत्, किन्तु दिशां निर्धारयितुं कठिनम्। अन्विता प्रकाशरेखां पश्यन्ती अवदत्, ‘एते दीपाः अस्मान् न केवलं नेतुमिच्छन्ति; एते किमपि निवर्तयितुमपि इच्छन्ति।’
3:16विदीर्णः हिमपटलः
रात्रिः गाढतरा जाता। तयोः पृष्ठतः स्थापितं तम्बुं हिमवातः कम्पयितुम् आरब्धवान्, किन्तु प्रकाशाः अग्रे निरन्तरं स्पन्दन्ते स्म। अकस्मात् अन्वितायाः पादस्य अधः हिमः सूक्ष्मध्वनिना विदीर्णः अभवत्। सा स्थिरा अभवत्। ईशानः रज्जुं दृढं धारयित्वा तां शनैः पश्चाद् आकृष्टवान्। तयोः पुरतः विस्तीर्णा हिमपटलस्य रेखा अधः अन्धकारे विलीनां भवति स्म। यदि ते सरलमार्गेण अगच्छन्, तर्हि गह्वरं पतितुं शक्नुवन्ति स्म। तदैव दक्षिणतः एकः प्रकाशः नूतनतया प्रज्वलितः, पूर्वपङ्क्तिं त्यक्त्वा। अन्विता तं दृष्ट्वा विस्मिता अभवत्। ‘मार्गः परिवर्तितः,’ सा अवदत्। ईशानः प्रथमं सन्देहं कृतवान्, परन्तु अन्यत्र सुरक्षितः हिमपुलः दृश्यते स्म। दीपाः तान् गह्वरात् दूरं नीतवन्तः। रहस्यं भयात् गभीरतरं जातम्।
4:05ताम्रपट्टिकायाः सन्देशः
प्रभाते हिमवादलः क्षीणः अभवत्। प्रकाशाः दिवसे अपि दृश्यन्ते स्म, यद्यपि तेषां ज्वाला सूर्यप्रकाशे अतीव मन्द आसीत्। एकस्य प्रकाशस्य समीपे तौ ताम्रस्य जीर्णं पट्टिकां प्राप्तवन्तौ। तस्यां उत्कीर्णमासीत्— ‘यात्रिक, उष्णरेखां न त्यज।’ पट्टिकायाः पृष्ठे अरुणस्य लेखनी आसीत्। सः लिखितवान्— ‘दीपाः भूमेः नाडीभिः सम्बद्धाः। मूलस्थानं ज्ञातव्यं।’ अन्वितायाः हृदयं आशया पूरितम्। पिता अत्र आसीत्, अथवा अत्रपर्यन्तं आगतवान्। समीपे हिममध्ये पुरातनानि पादचिह्नानि आसन्, परन्तु तेषां उपरि नूतनः हिमः न पतितः। कश्चित् अज्ञातः पन्थाः तान् पूर्वं गच्छन् आसीत्। ईशानः तान् निरीक्ष्य अवदत्, ‘यदि अरुणः जीवति, सः प्रकाशानां अन्ते भविष्यति।’ परन्तु तस्य वाक्ये आशया सह भयमपि निहितम्।
5:03हिमस्य अधः नद्यः
प्रकाशरेखा तान् एकस्य विशालस्य हिमसरोवरस्य समीपं नीतवती। सरोवरस्य मध्यभागे नीलवर्णः हिमः पारदर्शकः आसीत्, तस्य अधः लघूनि स्वर्णबिन्दूनि जलवत् वहन्ति स्म। ईशानः भूमौ स्थित्वा निरीक्षणयन्त्रेण चित्रं गृहीतवान्। बिन्दवः स्थिराः नासन्; ते भूमिगतजलधारया चलन्ति स्म। प्रत्येकं स्थानं यत्र जलधारा उपरि समीपं भवति, तत्र प्रकाशः अधिकं दीप्तिमान् आसीत्। ‘एते दीपाः दीपाः न भवन्ति,’ अन्विता मन्दस्वरेण अवदत्, ‘एते जलस्य प्रकाशमानाः संकेताः।’ किन्तु तदा प्रश्नः उदितः— तेषां क्रमः कः नियच्छति? सरोवरस्य पार्श्वे हिममध्ये अर्धं निमग्नं चक्राकारं यन्त्रं तौ दृष्टवन्तौ। तस्य मध्ये काचस्य लघुगोलः आसीत्, यः स्पर्शमात्रेण कम्पितुम् आरब्धः। टक्-टक् ध्वनिः पुनः श्रुतः, अधः कुतश्चित् प्रत्युत्तरमिव।
6:08त्रिचिह्नस्य रहस्यम्
चक्रे त्रयः चिह्नाः आसन्— पर्वतः, जलधारा, तथा दीपः। अन्विता तस्य चित्रं स्वपितुः मानचित्रे विद्यमानैः चिह्नैः तुलितवती। तस्याः दृष्टिः सहसा स्थिरा अभवत्। अरुणस्य मानचित्रे त्रयः पर्वताः नक्षत्राकारं विन्यस्ताः आसन्, यद्यपि तस्यां दिशि वास्तविकरूपेण केवलं द्वौ शिखरौ दृश्येते। तृतीयं चिह्नं भूमिगतमार्गस्य सूचकं भवितुम् अर्हति। ईशानः चक्रं दक्षिणतो वामं प्रति परिवर्तितवान्। दूरस्थः दीपः एकवारं तीव्रतया ज्वलितः, तस्मात् परे हिमे रेखा प्रकटिता। पुनः चक्रं परिवर्तिते, अन्यः दीपः प्रज्वलितः। ‘एतत् संकेतयन्त्रं मार्गं न निर्माति,’ अन्विता अवदत्, ‘एतत् भूमेः प्रवाहं पठति।’ तयोः संशयः दूरं गच्छति स्म, परन्तु अरुणः कुत्र अस्ति इति प्रश्नः अधिकं समीपम् आगच्छत्।
6:59कन्दरायाः त्रयः नादाः
द्वितीयसन्ध्यायां आकाशं कृष्णमेघैः पूर्णम् अभवत्। हिमपातः पुनरारब्धः, पवनश्च तेषां पृष्ठतः निशानानि शीघ्रं पूरयितुम् आरब्धवान्। तौ एकस्य संकीर्णस्य हिमकन्दरस्य मुखे आश्रयं प्राप्तवन्तौ। अन्तः भित्तिषु पुरातनानि धातुदीपपात्राणि लम्बमानानि आसन्, किन्तु तेषु तैलं न, केवलं पारदर्शकाः शिलाखण्डाः आसन्। अन्वितायाः हस्ते एकः लघुः पत्रांशः पतितः। अक्षराणि अरुणस्य एव आसन्— ‘उष्णकक्षं प्राप्तुं पूर्वं त्रयः नादाः। प्रथमः जलस्य, द्वितीयः वायोः, तृतीयः मानवस्य।’ तदैव कन्दरायाः अन्ते मन्दप्रकाशः दृश्यः। ईशानः तत्र धावितुम् उद्यतः, किन्तु अन्विता तं निरुद्धवती। ‘पत्रे त्रयः नादाः उक्ताः; कदाचित् द्वारं सावधानतां परीक्षते।’ बाह्ये वज्रनादः अभवत्, कन्दरायाः मुखं हिमेन अर्धं पिहितम्। तयोः समयः न्यूनतरः अभवत्।
7:58उष्णकक्षस्य द्वारम्
कन्दरायाः अन्तर्भागे शिलाभित्ते त्रयः धातुपट्टिकाः आसन्। प्रथमायां तरङ्गचिह्नम्, द्वितीयायां वर्तुलवायुरेखा, तृतीयायां हस्तस्य आकृतिः। अन्विता समीपे हिमस्य अधः प्रवहमानं जलं श्रुतवती; सा प्रथमां पट्टिकां स्पृष्टवती। अधः गम्भीरः नादः अभवत्। ईशानः कन्दरायाः छिद्रात् प्रविशन्तं वायुं ज्ञात्वा द्वितीयां पट्टिकां मन्दं आहतवान्। द्वितीयः नादः प्रतिध्वनितः। तृतीयस्य स्थाने मौनम् आसीत्। अन्विता स्वहस्तं तत्र स्थापयित्वा नेत्रे निमीलितवती। ‘मानवस्य नादः’ इति सा स्मितेन अवदत्, ततः पट्टिका दबिता। शिलाभित्तिः कम्पिता, मध्यभागे सूक्ष्मद्वारं उद्घाटितम्। तस्य पार्श्वे हिमस्य अधः दीपानां सम्पूर्णा नदी प्रवहन्ती दृश्यते स्म। दूरं कस्यचित् कण्ठस्य क्षीणः स्वरः श्रुतः— ‘अन्विते!’
8:50अरुणस्य जीवितदर्शनम्
अन्विता द्वारं लङ्घितवती, ईशानः तस्याः पश्चात् अगच्छत्। अधः कन्दरायां उष्णवायुः वहति स्म, हिमकणाः च छतां प्रति विलीयन्ते स्म। मध्यभागे शिलामञ्चे अरुणः उपविष्टः आसीत्। सः दुर्बलः, किन्तु चेतनः। तस्य पादे लघ्वाघातः जातः आसीत्, अतः सः बहिः गन्तुं न शक्नोति स्म। अन्विता तं आलिङ्गितवती, तत्क्षणं तस्याः सर्वा चिन्ता अश्रुभिः द्रविता। अरुणः अवदत्, ‘अहं दीपानां मूलं अन्वेष्टुम् आगतः। एकं यन्त्रं हिमस्खलनेन भग्नम् अभवत्; तत् संशोधयितुं विलम्बः जातः।’ सः तान् भित्तेः पारदर्शकनलिकाः दर्शितवान्। तेषु उष्णजलधाराः, सूक्ष्मप्रकाशमानजीवाः च प्रवहन्ति स्म। पुरातनाः धातुपट्टिकाः प्रकाशं विवर्तयन्ति, येन सुरक्षितमार्गः प्रकाशितः भवति। परन्तु यन्त्रस्य मुख्यभागः निश्चलः आसीत्।
9:46भग्नयन्त्रस्य पुनर्जागरणम्
अरुणेन सह तौ भग्नयन्त्रस्य समीपं गतवन्तौ। तत्र एकः विशालः काचगोलः धूलिना पूर्णः आसीत्, तस्य अन्तः प्रकाशमानजीवानां प्रवाहः अवरुद्धः। समीपे अरुणस्य उपकरणपेटिका आसीत्, परन्तु आवश्यकः ताम्रदण्डः नासीत्। अन्विता तत्क्षणं स्वमानचित्रस्य कठिने आधारपट्टे दृष्टिं कृतवती। तस्य पृष्ठभागे ताम्रस्य पतली पट्टी आसीत्, या वर्षाभ्यः पूर्वं पिता तस्यै निर्मितवान्। सा पट्टी दण्डरूपेण उपयुज्यते स्म। ईशानः सावधानतया तां विमोचितवान्। अरुणः मार्गदर्शनं दत्तवान्— ‘दक्षिणचक्रं त्रिवारं, उत्तरचक्रं द्विवारं, ततः मौनम्।’ तौ यन्त्रं संयोजितवन्तौ। प्रथमवारं प्रकाशः कम्पितः, द्वितीयवारं सर्वे दीपाः मन्दाः अभवन्, तृतीयवारं काचगोलस्य अन्तः स्वर्णधारा प्रसृता। उपत्यकायां दूरस्थाः दीपाः क्रमशः प्रज्वलिताः।
10:39स्खलनस्य गर्जना
किन्तु विजयस्य क्षणः दीर्घः नाभवत्। कन्दरायाः भित्तिषु गर्जनमिव ध्वनिः उदितः। बाह्ये नूतनं हिमस्खलनं जातम्, तेन मुख्यद्वारः पुनः पिहितः। उष्णवायुः क्षीणः भवितुम् आरब्धः, कारणं यन्त्रेण जलप्रवाहः अति तीव्रः कृतः आसीत्। अरुणः अवदत्, ‘दीपाः यात्रिकान् रक्षन्ति, किन्तु यदि प्रवाहः न नियन्त्रितः, उपत्यकायाः अधः मार्गाः पूर्णतया हिमेन पूरिताः भविष्यन्ति।’ अन्विता मानचित्रं प्रसार्य नूतनदीपानां क्रमं निरीक्षितवती। एकः दीपः अन्येभ्यः विपरीतदिशि ज्वलति स्म। सा अवगता— मुख्यचक्रं पुनः विपरीतं परिवर्तनीयम्, परन्तु तदर्थं कन्दरायाः संकीर्णे भागे गन्तव्यम्। ईशानः रज्जुं बद्धवान्। अन्विता अग्रे गता, अरुणः तस्याः शब्दान् श्रुत्वा यन्त्रस्य समीपे स्थितवान्।
11:41दीपानां अन्तिमः संकेतः
संकीर्णमार्गः हिमस्य पारदर्शकभित्तीनां मध्ये वक्रं गच्छति स्म। अन्वितायाः हस्ते लघुदीपः आसीत्, परन्तु तस्य आवश्यकता नासीत्; अधः स्वर्णदीपाः तस्याः पादान् अनुवर्तन्त इव प्रज्वलन्ति स्म। अन्ते सा एकं द्वारचक्रं प्राप्तवती। तस्य उपरि पितुः पुरातनं चिह्नं आसीत्— त्रिकोणस्य मध्ये बिन्दुः। रेडियोयन्त्रं सहसा जीवन्तमिव अभवत्। ईशानस्य स्वरः खरखरध्वनिना श्रुतः, ‘अन्विते, वामतः द्वितीयं दण्डं!’ सा दण्डं स्पृष्टवती, किन्तु चक्रं न चलितम्। तदा टक्-टक् ध्वनिः तीव्रतरा अभवत्। प्रकाशमानजीवाः नलिकायां वेगेन धावन्तः आसन्। अन्वितायाः मनसि यन्त्रस्य क्रमः पुनरावृत्तः— दक्षिणं त्रिवारं, उत्तरं द्विवारं, ततः मौनम्। सा चक्रं विपरीतदिशि परिवर्तितवती, गणयन्ती च मौनं धारितवती। एकक्षणे सर्वं प्रकाशपूर्णम् अभवत्।
12:35रक्षणव्यवस्थायाः रहस्यम्
गर्जना शनैः शान्ता अभवत्। कन्दराद्वारस्य समीपं हिमभारः स्थिरः जातः, उष्णवायुः पुनः प्रवाहितः। अरुणस्य पादे पट्टिका बद्ध्वा ईशानः तं आधारयितुं सज्जः अभवत्। बहिः गच्छन्तः ते दृष्टवन्तः यत् प्रकाशानां रेखा सम्पूर्णोपत्यकां परिवर्तितवती आसीत्। पूर्वं ये दीपाः तान् पश्चिमं नीतवन्तः, ते अधुना सुरक्षितं दक्षिणमार्गं सूचयन्ति स्म। हिमे नूतनानि गह्वराणि, दुर्बलपटलानि च स्पष्टतया प्रकाशितानि। अरुणः अवदत्, ‘एते दीपाः कस्यचित् एकस्य रक्षकस्य कृतिः न। शताब्दिभ्यः पूर्वं पर्वतवासिभिः निर्मिता व्यवस्था एषा। भूमिगतजीवाः प्रकाशं ददति, धातुदर्पणानि तस्य मार्गं निर्दिशन्ति, प्रत्येकः सावधानः यात्रिकः तां परम्परां जीवयति।’ अन्विता पितुः हस्तं गृहीत्वा अवदत्, ‘अद्य दीपाः अस्मान् रक्षितवन्तः, किन्तु तेषां रहस्यं त्वया अस्मान् प्रति नीतम्।’
13:47प्रभाते नूतनं मानचित्रम्
तृतीयरात्रौ ते उपत्यकायाः सीमां प्राप्तवन्तः, यत्र उद्धारदलस्य अग्निदीपाः तान् प्रतीक्षन्ते स्म। अरुणः जीवितः दृष्ट्वा सर्वेषां मुखेषु आनन्दः प्रकटितः। सः स्वस्य मानचित्रं अन्वितायै दत्तवान्। मानचित्रस्य रिक्ते भागे सा नूतनां रेखां अङ्कितवती— दीपानां मार्गः, उष्णकक्षः, तथा दक्षिणस्य सुरक्षितः पन्थाः। ईशानः हसित्वा अवदत्, ‘अधुना तव पिता न केवलं मानचित्रकारः; सः दीपानां इतिहासस्य प्रथमः साक्षी।’ अरुणः उत्तरितवान्, ‘न, प्रथमः न। अस्माभिः केवलं तेषां भाषा पुनः पठिता।’ प्रातःकाले हिमोपत्यका शान्ता आसीत्। सूर्यस्य किरणेषु हिमः रजतवत् दीप्तः, किन्तु तस्य अधः पीतदीपाः अद्यापि मन्दं कम्पन्ते स्म। अन्विता तान् अन्तिमवारं दृष्ट्वा अवगच्छत्— अन्धकारः सर्वदा शत्रुः न भवति; कदाचित् सः प्रकाशस्य प्राचीनतमं गृहमेव भवति।
अन्यभाषासु
अन्यानि चलचित्राणि
शृङ्खला: science (संस्कृतम्)