समुद्रस्य अधः जलप्रपातः इव महाधारा — सर्वनदीभ्यः अधिका!
सारांशः
समुद्रस्य अधः एका विशाला जलधारा जलप्रपातः इव निम्नं प्रवहति। वैज्ञानिकाः अनुमानं कुर्वन्ति यत् सा धारा पृथिव्याः सर्वाभ्यः नदीभ्यः अपि अधिकं जलं वहति।
सम्पूर्णपाठः
0:00महत् समुद्ररहस्यम्
भोः मित्र! एकं रहस्यं शृणु। अस्माकं महासागरस्य अधः एका विशाला जलधारा प्रवहति। सा धारा जलप्रपातः इव निम्नं गच्छति। वैज्ञानिकाः अनुमानं कुर्वन्ति — सा धारा पृथिव्याः सर्वाभ्यः नदीभ्यः अपि अधिकं जलं वहति। किं त्वं कल्पयितुं शक्नोषि? सर्वाः नद्यः मिलित्वा अपि तस्याः समीपं न आगच्छन्ति! परन्तु समुद्रस्य उपरिभागः शान्तः एव दृश्यते। तरङ्गाः मन्दं नृत्यन्ति। सूर्यः जले चमकति। अधः तु महत् किञ्चित् मन्दं चलति। एषा अद्भुता कथा अद्य तव अस्ति। परन्तु प्रथमं पृच्छामः — जलप्रपातः वस्तुतः किम् अस्ति? उत्तरम् अग्रे पश्य!
0:43जलप्रपातः कः
जलप्रपातः कः इति त्वं जानासि एव। पर्वतात् जलं निम्नं पतति। श्वेतः फेनः उत्पद्यते। महान् ध्वनिः भवति। कदाचित् सूर्यप्रकाशेन इन्द्रधनुः अपि दृश्यते। कति सुन्दरम्! नद्यः पर्वतेभ्यः समुद्रं प्रति धावन्ति। मार्गे यत्र भूमिः सहसा निम्ना भवति, तत्र जलं कूर्दति। एषः एव जलप्रपातः। भूमौ बहवः प्रसिद्धाः जलप्रपाताः सन्ति। केचन अतीव उच्चाः सन्ति। परन्तु इदं चिन्तय — जलस्य अन्तः जलं कथं पतेत्? समुद्रे तु सर्वत्र जलम् एव अस्ति! सा महती प्रहेलिका इव भाति। उत्तरं शीतले जले निगूढम् अस्ति। आगच्छ, सह पश्यावः!
1:27धारायाः स्थानम्
अधुना मानचित्रं पश्यामः। उत्तरदिशि द्वौ शीतलौ देशौ स्तः — ग्रीनलैण्ड्-देशः आइस्लैण्ड्-देशः च। तयोः मध्ये एकः सङ्कीर्णः समुद्रमार्गः अस्ति। तस्य नाम डेन्मार्क्-जलसन्धिः इति। वैज्ञानिकाः वदन्ति — अस्य जलसन्धेः अधः सा विशाला जलधारा प्रवहति। समुद्रतले तत्र एका महती प्रवणभूमिः अस्ति — पर्वतस्य पार्श्वम् इव। शीतलं जलं तस्याः उपरि मन्दं निम्नं सर्पति। अतः वैज्ञानिकाः तां धारां जलप्रपातः इव इति वर्णयन्ति। सा वास्तविकः पतन् जलप्रपातः न अस्ति — सा विशाला मन्दा च जलधारा अस्ति। परन्तु जलं जलस्य अन्तः कथं निम्नं गच्छति? तस्य रहस्यं लघु अस्ति — भारः! अग्रे पश्य!
2:11शीतलं जलं गुरु
इदं वैज्ञानिकरहस्यं शृणु। शीतलं जलं उष्णात् जलात् गुरु भवति। गुरु वस्तु निम्नं गच्छति, लघु वस्तु उपरि तिष्ठति। मनसा कल्पय — उष्णं जलं रक्तवर्णम् अस्ति, शीतलं जलं नीलवर्णम् अस्ति। नीलं जलं मन्दं मन्दं अधः सर्पति। रक्तं जलं उपरि प्लवते। समुद्रे अपि एवम् एव भवति। उत्तरस्य शीतलप्रदेशेषु समुद्रजलं शीतलं भवति। तत् गुरु भूत्वा मन्दं अधः गच्छति। उष्णं जलं उपरि तिष्ठति। एषा प्रकृतेः सरला रीतिः अस्ति। परन्तु अन्यत् अपि किञ्चित् अस्ति यत् जलं गुरुतरं करोति। किं तत्? लवणम्! अग्रे पश्यावः!
2:54लवणस्य बलम्
समुद्रजलं लवणयुक्तम् अस्ति — एतत् त्वं जानासि एव। यस्मिन् जले अधिकं लवणम् अस्ति, तत् जलं गुरुतरं भवति। अतः शीतलं लवणयुक्तं च जलं सर्वाधिकं गुरु भवति। तत् जलं वदति इव — अहं निम्नं गच्छामि! उत्तरसमुद्रे जलं शीतलं लवणयुक्तं च अस्ति। अतः तत् मन्दं मन्दं समुद्रस्य तलं प्रति गच्छति। ततः तत् जलं डेन्मार्क्-जलसन्धेः प्रवणभूमिम् आगच्छति। तत्र किं भवति? महान् क्षणः आगच्छति! गुरु जलं प्रवणभूमेः उपरि मन्दं निम्नं प्रवहितुम् आरभते। कियत् विशालं दृश्यं तत्! अग्रिमे दृश्ये पश्यावः!
3:35मन्दा महाधारा
अधुना महादृश्यं पश्य! शीतलं गुरु जलं समुद्रतलस्य प्रवणभूमेः उपरि निम्नं प्रवहति। क्रीडाङ्गणस्य दीर्घा अवसर्पिणी इव! परन्तु स्मर — इयं धारा भूमेः जलप्रपातः इव वेगेन न पतति। सा मन्दं मन्दं सर्पति — मधु इव। तथापि सा अतीव विशाला अस्ति। सा अनेकयोजनानि विस्तृता अस्ति। सा दिवारात्रं प्रवहति — कदापि न विरमति। वर्षे वर्षे सा प्रवहति एव। किं त्वं चिन्तयसि — सा कियत् निम्नं गच्छति? उत्तरं श्रुत्वा त्वं विस्मयं प्राप्स्यसि!
4:14कियत् निम्नम्
वैज्ञानिकाः अनुमानं कुर्वन्ति — सा धारा प्रायः त्रिसहस्र-पञ्चशत-मीटर्-परिमितं निम्नं सर्पति। तत् कियत् अधिकम् इति जानासि? भूमेः उच्चतमः जलप्रपातः वेनेज़ुएला-देशे अस्ति। सः प्रायः नवशत-मीटर्-परिमितः उच्चः अस्ति। अस्माकं समुद्रधारा ततः प्रायः त्रिगुणाधिकं निम्नं गच्छति! मनसा कल्पय — त्रयः विशालाः पर्वताः एकः उपरि अन्यः स्थापिताः! एतावत् निम्नं सा धारा मन्दं सर्पति। स्मर — एतानि मापानि वैज्ञानिकानाम् अनुमानानि सन्ति। ते अद्यापि अधिकम् अध्ययनं कुर्वन्ति। परन्तु जलस्य परिमाणं तु ततोऽपि अद्भुतम् अस्ति। अग्रे शृणु!
5:04कियत् जलम्
पृथिव्यां बह्व्यः महानद्यः सन्ति। काश्चन नद्यः अतीव विशालाः सन्ति। ताः प्रतिक्षणं बहु जलं समुद्रं प्रति वहन्ति। अधुना मनसा कल्पय — पृथिव्याः सर्वाः नद्यः एकत्र मिलिताः! तत् कियत् जलं भवेत्? बहु एव! परन्तु वैज्ञानिकाः अनुमानं कुर्वन्ति — डेन्मार्क्-जलसन्धेः सा धारा ततः अपि अधिकं जलं वहति। प्रतिक्षणं सा अगणितं जलं मन्दं चालयति। एताः सङ्ख्याः महत्यः सन्ति, अतः वैज्ञानिकाः यन्त्रैः पुनः पुनः मापनं कुर्वन्ति। परन्तु एतावती विशाला धारा अस्माभिः किमर्थं न दृश्यते? तत् रहस्यं समुद्रस्य स्तरेषु अस्ति! आगच्छ, स्तरान् पश्यावः!
5:56समुद्रस्य स्तराः
समुद्रः स्तरेषु विभक्तः अस्ति — पूपस्य स्तराः इव! उपरि प्रथमः स्तरः अस्ति — सूर्यप्रकाशस्तरः। तत्र प्रकाशः उष्णता च भवतः। मध्ये द्वितीयः स्तरः अस्ति — तत्र प्रकाशः मन्दः भवति। अधः तृतीयः स्तरः अस्ति — गभीरः, शान्तः, शीतलः च। अस्माकं महाधारा तस्मिन् शान्ते गभीरे स्तरे प्रवहति। सा उपरिभागात् बहु दूरे अस्ति। अतः समुद्रस्य उपरि तां कोऽपि न पश्यति। समुद्रः स्वरहस्यं सम्यक् रक्षति! तर्हि वैज्ञानिकाः तां कथं ज्ञातवन्तः? तेषां साधनानि अतीव अद्भुतानि सन्ति! अग्रे पश्य!
6:43वैज्ञानिकानां साधनानि
वैज्ञानिकाः समुद्रं ज्ञातुं चतुराणि साधनानि प्रयुञ्जते। ते समुद्रे विशेषयन्त्राणि स्थापयन्ति। तानि यन्त्राणि जलस्य शीतलतां वेगं लवणं च मापयन्ति। ते जलयन्त्रमानवान् अपि प्रेषयन्ति। ते यन्त्रमानवाः गभीरं जलं गत्वा चित्राणि सूचनाः च आनयन्ति। मनुष्याः तत्र न गच्छन्ति — यन्त्राणि एव गच्छन्ति। आकाशे उपग्रहाः अपि समुद्रं पश्यन्ति। ततः वैज्ञानिकाः प्रयोगशालायां सर्वाः सूचनाः पठन्ति। एवं ते महाधारायाः विषये बहु ज्ञातवन्तः। विज्ञानं कियत् अद्भुतम्! परन्तु एषा धारा एकस्मिन् स्थाने न तिष्ठति। सा महायात्रां करोति! कुत्र गच्छति? अग्रे पश्य!
7:35जलस्य महायात्रा
समुद्रस्य जलं कदापि एकस्मिन् स्थाने न तिष्ठति। तत् पृथिव्याः परितः महायात्रां करोति। वैज्ञानिकाः एतां यात्रां महासागरीयः जलमार्गः इति वर्णयन्ति। शीतलं जलं गभीरे प्रवहति। उष्णं जलं उपरि प्रवहति। एवं जलं सर्वान् महासागरान् भ्रमति। अस्माकं महाधारा अस्याः यात्रायाः एकः महत्त्वपूर्णः भागः अस्ति। एषा यात्रा अतीव मन्दा अस्ति। जलस्य एकस्य बिन्दोः पूर्णा यात्रा बहूनि वर्षाणि गृह्णाति इति वैज्ञानिकाः अनुमन्यन्ते। परन्तु एषा यात्रा अस्मभ्यं किं ददाति? बहु किञ्चित्! अग्रे पश्य!
8:20पृथिव्याः सहायकः
वैज्ञानिकाः वदन्ति — एषा महती जलयात्रा पृथिव्याः उष्णतां शीतलतां च विभजति। उष्णं जलं शीतलप्रदेशान् प्रति किञ्चित् उष्णतां नयति। शीतलं जलं उष्णप्रदेशान् किञ्चित् शीतलयति। एवं समुद्रः पृथिव्याः महान् सहायकः इव कार्यं करोति। वृष्टिः वायुः च अपि समुद्रेण सह सम्बद्धौ स्तः इति वैज्ञानिकाः पठन्ति। ते अद्यापि बहु नूतनं ज्ञातुम् इच्छन्ति। चिन्तय — एका अदृश्या मन्दा धारा, तथापि सा सम्पूर्णायाः पृथिव्याः कृते कार्यं करोति! परन्तु समुद्रस्य जीवाः अपि तस्याः मित्राणि सन्ति। कथम्? अग्रे पश्य!
9:06जीवनस्य मित्रम्
चलत् जलं समुद्रस्य कृते वरम् इव अस्ति। महाधारा जलं सम्यक् मिश्रयति। सा पोषकद्रव्याणि इतस्ततः नयति — वनस्पतीनां कृते उत्तमानि द्रव्याणि! तैः पोषकद्रव्यैः समुद्रे सूक्ष्माः वनस्पतयः वर्धन्ते। ताः वनस्पतयः जलं स्वच्छं प्राणवायुयुक्तं च कुर्वन्ति। तेन समुद्रस्य सर्वे जीवाः स्वस्थाः प्रसन्नाः च भवन्ति। वर्णयुक्ताः मत्स्याः आनन्देन तरन्ति। विशालाः तिमयः मधुरं गायन्ति। सर्वं जीवनं चलता जलेन सह नृत्यति! एकं वाक्यं स्मर — यत्र जलं चलति, तत्र जीवनं विकसति। अधुना अन्तिमं विस्मयं पश्यावः!
9:54समुद्रस्य विस्मयाः
अस्माकं पृथिव्याः अधिकः भागः समुद्रेण आवृतः अस्ति। तथापि वैज्ञानिकाः वदन्ति — समुद्रस्य बहुभागः अद्यापि सम्यक् न ज्ञातः। तत्र नूतनाः जीवाः, नूतनाः पर्वताः, नूतनाः धाराः च प्रतीक्षन्ते! उत्तरदिशि रात्रौ आकाशे वर्णमयः प्रकाशः नृत्यति। तस्य अधः शान्तः समुद्रः स्वकार्यं करोति। डॉल्फिन्-जीवाः तरङ्गेषु आनन्देन कूर्दन्ति। कदाचित् भविष्ये त्वम् अपि समुद्रविज्ञानं पठित्वा नूतनं रहस्यं ज्ञास्यसि! कः जानाति — अग्रिमं महाविस्मयं त्वम् एव अन्वेष्यसि! अधुना अद्यतनकथायाः मुख्यबिन्दून् स्मरामः!
10:41स्मरणं क्रीडा च
अद्य वयं किं ज्ञातवन्तः? स्मरामः! प्रथमम् — ग्रीनलैण्ड्-देशस्य आइस्लैण्ड्-देशस्य च मध्ये समुद्रस्य अधः एका विशाला जलधारा प्रवहति। द्वितीयम् — शीतलं लवणयुक्तं च जलं गुरु भवति, अतः तत् निम्नं सर्पति। तृतीयम् — वैज्ञानिकाः अनुमानं कुर्वन्ति यत् सा धारा सर्वाभ्यः नदीभ्यः अधिकं जलं वहति। चतुर्थम् — सा धारा समुद्रजीवानां पृथिव्याः च महती सहायिका अस्ति। अधुना तव कृते एका रम्या क्रीडा! वर्णलेखनीभिः समुद्रस्य चित्रं रचय — उपरि नीलाः तरङ्गाः, अधः सा मन्दा महाधारा। तत् चित्रं परिवारजनेभ्यः दर्शय, एतां कथां च कथय। ते अवश्यं विस्मयं प्राप्स्यन्ति! मित्र, जिज्ञासां रक्ष। नूतनं पृच्छ। आनन्देन तिष्ठ। पुनः मिलामः!
अन्यभाषासु
- English: The Hidden Underwater Waterfall Bigger Than Every River
- हिन्दी: समुद्र के नीचे दुनिया का सबसे बड़ा झरना!
अन्यानि चलचित्राणि
शृङ्खला: science (संस्कृतम्)