प्रतिप्रभातं परिवर्तमानं मानचित्रम् — छायानां गुप्तं रहस्यम्
सारांशः
द्वौ युवानौ पर्वतमार्गकर्मकरौ परित्यक्ते निरीक्षणगृहे एकं हस्तलिखितं मानचित्रं प्राप्नुतः, यत् प्रतिप्रभातं स्वयम् एव परिवर्तते। तत् रहस्यं छायाभिः लिखितम् इति ज्ञात्वा तौ एकां गुप्ताम् उपत्यकाम् अन्विष्यतः।
सम्पूर्णपाठः
0:00द्वे मित्रे
उत्तरस्यां दिशि महान्तः पर्वताः सन्ति, येषां शिखराणि हिमेन शुभ्राणि, उपत्यकाः च घनैः वनैः हरिताः। तेषु पर्वतेषु ग्रीष्मकाले युवानः कर्मकराः वनमार्गान् रचयन्ति, भग्नान् सेतून् च पुनः बध्नन्ति। तेषां मध्ये द्वे मित्रे आस्ताम् — अरुणा नाम सप्तदशवर्षीया कन्या, धैर्यवती पर्वतानां प्रेमिका च; कपिलः नाम युवकः च, यः चित्रकलायां निपुणः सर्वं दृष्टं स्वपुस्तके लिखति। तौ प्रतिदिनं प्रातः उत्थाय मार्गस्य कार्यं कुरुतः, सायं च अग्निं परितः उपविश्य कथाः कथयतः। किन्तु अस्मिन् ग्रीष्मे तयोः जीवने एका अद्भुता घटना अभवत् — एकं रहस्यं यत् प्रतिप्रभातं परिवर्तते स्म।
0:54परित्यक्तं गृहम्
एकस्मिन् दिने महती वृष्टिः सहसा आगता। आश्रयम् अन्विष्यन्तौ तौ गिरेः शिखरं प्रति अधावताम्। तत्र एकं पुरातनं परित्यक्तं निरीक्षणगृहम् आसीत् — काष्ठनिर्मितम्, उच्चम्, चतसृषु दिक्षु विशालैः वातायनैः युक्तम्। पूर्वं तस्मात् गृहात् रक्षकाः वनाग्निं निरीक्षन्ते स्म, किन्तु बहूनि वर्षाणि तत् शून्यम् एव तिष्ठति। द्वारम् उद्घाट्य तौ अन्तः प्रविष्टौ। सर्वत्र धूलिः, जीर्णा आसन्दी, भग्नः दीपः च आसन्। पूर्ववातायनस्य अधः एकं लघु काष्ठपेटकम् आसीत्। तस्य उपरि कस्यचित् हस्तेन उत्कीर्णम् आसीत् — 'यः प्रतीक्षते, सः एव पश्यति।' अरुणा कपिलं दृष्टवती, कपिलः च पेटकम्।
1:38मानचित्रस्य लाभः
कपिलः मन्दं पेटकम् उद्घाटितवान्। तस्य अन्तः एकं पुरातनं हस्तलिखितं मानचित्रम् आसीत् — स्थूले पीतवर्णे पत्रे कृष्णया मस्या सूक्ष्मं रचितम्। तस्मिन् मानचित्रे त्रीणि चिह्नानि आसन् — त्रीणि देवदारुवृक्षाणि, एका द्विधा भिन्ना महाशिला, एकः वक्रः निर्झरः च। अधः च सूक्ष्मैः अक्षरैः लिखितम् — 'छायानां पथेन गच्छ।' अरुणा हसित्वा अवदत् — 'एतत् कस्यचित् पुरातनस्य रक्षकस्य क्रीडनकं स्यात्।' किन्तु कपिलस्य हृदये गभीरं कौतूहलम् अजायत। सः मानचित्रं स्वस्यूते स्थापितवान्, वृष्टौ शान्तायां च तौ शिबिरं प्रत्यागच्छताम्।
2:28प्रथमं परिवर्तनम्
परस्मिन् दिने प्रातः कपिलः मानचित्रं पुनः दृष्टवान् — तस्य हस्तौ अकम्पेताम्। भिन्ना महाशिला स्वस्थानात् चलिता आसीत्! ह्यः सा निर्झरस्य दक्षिणे आसीत्, अद्य तु उत्तरे। 'अरुणे! शीघ्रम् आगच्छ! पश्य!' इति सः उच्चैः आह्वयत्। अरुणा आगत्य सूक्ष्मं निरीक्षितवती। मस्याः रेखाः ताः एव, पत्रं तत् एव जीर्णं पीतं च, किन्तु चिह्नानि अन्येषु स्थानेषु आसन्। 'कश्चित् रात्रौ नूतनं चित्रं लिखित्वा स्थापितवान् स्यात्,' इति सा अवदत्। किन्तु पत्रस्य कोणे यः लघुः छिद्रः आसीत्, सः तथैव आसीत्। इदं निश्चयेन तत् एव पत्रम् आसीत्।
3:15पेटकस्य परीक्षा
तौ परीक्षां कर्तुं निश्चितवन्तौ। तस्यां रात्रौ अरुणा मानचित्रं लोहपेटके स्थापयित्वा, पेटकं च स्वशिरसः अधः कृत्वा सुप्तवती। कोऽपि तत् स्प्रष्टुं न शक्नोति स्म। प्रातः उषसि तौ पेटकम् उद्घाटितवन्तौ — पुनः परिवर्तनम्! अधुना त्रीणि देवदारुवृक्षाणि ईषत् पूर्वां दिशं चलितानि, निर्झरस्य रेखा च दीर्घतरा जाता। अरुणायाः त्वचि रोमाञ्चः अभवत्। 'एतत् असम्भवम्,' इति सा मन्दं अवदत्। कपिलः तु पत्रं प्रकाशे धृत्वा दीर्घं चिन्तयन् आसीत्। अन्ते सः अवदत् — 'न असम्भवम्। केवलम् अस्माभिः अद्यापि न अवगतम्। प्रत्येकं रहस्यं कञ्चित् नियमम् अनुसरति।'
4:02वने भ्रान्तिः
तृतीये दिने तौ मानचित्रम् अनुसृत्य वनं प्रविष्टौ। चिह्नितां महाशिलाम् अन्विष्यन्तौ तौ घण्टात्रयं भ्रान्तौ। मानचित्रे शिला यत्र दर्शिता, तत्र वस्तुतः किमपि न आसीत् — केवलं घनं वनम्। मध्याह्ने मार्गः एव नष्टः। सूर्यः मेघैः आच्छादितः, दिशः च अस्पष्टाः जाताः। अरुणा क्रुद्धा अभवत् — 'इदं मानचित्रम् अस्मान् वञ्चयति! प्रत्यागच्छावः।' अन्ते तौ निर्झरस्य शब्दम् अनुसृत्य कथञ्चित् शिबिरं प्राप्तवन्तौ, श्रान्तौ क्षुधितौ च। तस्यां रात्रौ कपिलः न सुप्तवान्। सः दीपप्रकाशे मानचित्रं पश्यन् एव आसीत्, मनसि च एकः प्रश्नः पुनः पुनः उदभवत् — वयं किं न पश्यामः?
4:56तारायाः पुस्तिका
चतुर्थे दिने तौ उत्तरम् अन्वेष्टुं पुनः निरीक्षणगृहं गतौ। कपिलः गृहस्य फलकानाम् अधः एकां जीर्णां लेखपुस्तिकां प्राप्तवान्। तस्याः पृष्ठेषु कस्याश्चित् स्त्रियाः हस्ताक्षराणि आसन् — 'तारा' इति नाम। सा पञ्चाशद्वर्षेभ्यः पूर्वं तस्मिन् गृहे अग्निरक्षिका आसीत्, एकाकिनी पर्वतान् निरीक्षमाणा। अन्तिमे पृष्ठे लिखितम् आसीत् — 'महाग्निः आगच्छति। एकं स्थानं मया रक्षितव्यम्।' 'मानचित्रं मया तथा रचितं यथा केवलं धैर्यवान् द्रष्टा तत् पठितुं शक्नुयात्। पर्वताः प्रतिदिनं नूतनां कथां लिखन्ति — छायाभिः।' ततः परं सर्वाणि पृष्ठानि रिक्तानि आसन्।
5:42वक्ररेखायाः सूत्रम्
कपिलः आरम्भात् एव प्रतिदिनं मानचित्रस्य प्रतिकृतिं स्वपुस्तके लिखितवान् आसीत्। अधुना सः चतस्रः प्रतिकृतीः पार्श्वे पार्श्वे स्थापितवान्। 'पश्य,' इति सः अवदत्, 'शिला प्रतिदिनं चलति, किन्तु यादृच्छिकं न — सा एकस्याः वक्ररेखायाः उपरि चलति, धनुषः आकारेण।' अरुणा चतुरः बिन्दून् दृष्टवती — ते सर्वे एकस्मिन् एव वक्रे पथि आसन्। 'किं वस्तु आकाशे प्रतिदिनम् ईषत् ईषत् चलति?' इति कपिलः पृष्टवान्। अरुणायाः नेत्रे विस्फारिते जाते। 'सूर्यः,' इति सा उक्तवती, 'सूर्यस्य उदयस्थानम् ऋतुना सह प्रतिदिनं परिवर्तते।' तस्मिन् क्षणे द्वयोः हृदये एकः एव विचारः उदितः — छायाः।
6:35जीवन्ती मसी
तौ मानचित्रं वातायनसमीपं नीतवन्तौ। कपिलः पत्रस्य एकं कोणम् अङ्गुल्या आच्छाद्य दीर्घं क्षणं प्रतीक्षितवान्। यदा सः अङ्गुलीम् अपासारयत्, तदा तस्मिन् स्थाने रेखा ईषत् पाण्डुरा जाता आसीत्! 'मसी सूर्यप्रकाशेन परिवर्तते,' इति सः उक्तवान्। 'तारा कस्याश्चित् वनौषध्याः रसेन लिखितवती। यत्र प्रकाशः पतति, तत्र रेखाः गाढाः भवन्ति; यत्र छाया, तत्र ताः मन्दं विलीयन्ते।' प्रतिदिनं तौ मानचित्रं नूतने प्रकाशे धारयतः स्म — अतः एव तत् प्रतिप्रभातं भिन्नं दृश्यते स्म। इदं मृतं चित्रं न आसीत्। इदं जीवत् मानचित्रम् आसीत् — सूर्येण सह श्वसत्, पर्वतैः सह परिवर्तमानम्।
7:28छायानां चित्रम्
किन्तु महान् प्रश्नः अवशिष्टः — मानचित्रं वस्तुतः किं दर्शयति? अरुणा लेखपुस्तिकायाः वाक्यं पुनः पुनः पठितवती — 'पर्वताः छायाभिः कथां लिखन्ति।' सहसा तस्याः मुखं प्रकाशितम्। 'कपिल! एतानि चिह्नानि वृक्षाः शिलाः च न सन्ति — एताः छायाः सन्ति! उषःकाले निरीक्षणगृहात् दृश्यमानाः शिखराणां वृक्षाणां च दीर्घाः छायाः!' मानचित्रं भूमेः चित्रं न आसीत् — प्रभातस्य चित्रम् आसीत्। अतः एव वने शिला न लब्धा — सा पाषाणः न, अपितु महाशिखरस्य छाया आसीत्, या सूर्येण सह प्रतिदिनम् ईषत् चलति। मानचित्रं सम्यक् पठितुं ताभ्याम् उषसि तस्मिन् एव गृहे स्थातव्यम् आसीत्।
8:19उषसः मेलनम्
परस्मिन् दिने तौ अन्धकारे एव उत्थाय निरीक्षणगृहम् आरूढौ। पूर्वस्यां दिशि आकाशं मन्दम् अरुणवर्णं जातम्। शीतलः वायुः वातायनेभ्यः प्रविष्टः, तयोः हृदये च उत्कण्ठा अस्पन्दत। यदा सूर्यस्य प्रथमः रश्मिः शिखराणि अस्पृशत्, तदा अद्भुतं दृश्यम् अभवत् — दीर्घाः नीलाः छायाः उपत्यकासु प्रसृताः। कपिलः मानचित्रं वातायने धृतवान्। एकैकशः चिह्नानि मिलितानि! देवदारूणां छायाः, निर्झरस्य वक्रा रेखा, भिन्नायाः शिलायाः आकारः — सर्वं तत्र आसीत्, भूमौ छायाभिः लिखितम्। किन्तु एकं चिह्नं न मिलितम्। मानचित्रे महाशिखरस्य छाया एकस्मिन् स्थाने नमति स्म — भूमौ तु सा सरला एव आसीत्।
9:08नमन्ती छाया
'छाया कथं नमेत्?' इति अरुणा पृष्टवती। कपिलः क्षणं चिन्तयित्वा उत्तरं दत्तवान् — 'यदि भूमिः तत्र निम्ना स्यात्। यदि तत्र एका गर्ता स्यात् यां वयं न पश्यामः।' मानचित्रे छाया यत्र नमति स्म, तत्र तौ केवलम् एकां सामान्यां शैलभित्तिम् एव पश्यतः स्म — उच्चां, कठिनां, अभेद्याम् इव। 'भित्तेः पृष्ठतः किमपि अस्ति,' इति कपिलः मन्दं अवदत्। 'एका गुप्ता उपत्यका। तारा तां रक्षितवती, छायाः च तस्याः द्वारं दर्शयन्ति।' श्वः उषसि तत्र गन्तव्यम् इति तौ निश्चितवन्तौ।
9:50छायायाः अङ्गुलिः
अग्रिमे प्रभाते तौ तारकाणां प्रकाशे एव प्रस्थितौ। यदा तौ शैलभित्तिं प्राप्तवन्तौ, तदा एव सूर्यः उदितः। महाशिखरस्य दीर्घा छाया भित्तेः उपरि मन्दं मन्दम् असर्पत् — यथा कृष्णा अङ्गुलिः मार्गं दर्शयन्ती। यत्र छायायाः अग्रं स्थितम्, तत्र तौ पूर्वं कदापि न दृष्टं किञ्चित् दृष्टवन्तौ — भित्तौ एकः सङ्कीर्णः विदरः, द्वयोः महाशिलयोः मध्ये गूढः। अन्यस्मिन् काले सः छायाविहीनः सन् भित्तेः वर्णे एव लीयते स्म — केवलम् उषसि, यदा छाया तं स्पृशति, तदा एव सः दृश्यते। तौ परस्परं दृष्ट्वा, गभीरं श्वसित्वा, अन्तः प्रविष्टौ।
10:38गुप्ता उपत्यका
विदरः सङ्कीर्णः दीर्घः च आसीत्, ततः सहसा विस्तृतः जातः। तयोः पुरतः एका गुप्ता उपत्यका सूर्यप्रकाशे स्नाता प्रकाशिता — हरितं तृणम्, स्वच्छः निर्झरः, शतशः पुरातनानि देवदारूणि च, यानि बहिः ज्वलितस्य महाग्नेः ज्वालाभ्यः रक्षितानि आसन्। उपत्यकायाः मध्ये एका लघुः शिला आसीत्, तस्याम् उत्कीर्णम् — 'तारायाः वनम्। यः धैर्येण पश्यति, सः एव रक्षतु।' शिलायाः पार्श्वे एकं जीर्णं काष्ठपेटकं च आसीत्, यस्मिन् तारायाः अन्तिमः लेखः — 'अहं वृद्धा जाता, पुनः आगन्तुं न शक्नोमि। इदं वनं मया महाग्नेः रक्षितम्। अधुना तव पालनं भवतु। छायाः त्वां अत्र आनीतवत्यः — ताः एव त्वां मार्गं स्मारयिष्यन्ति।'
11:33तारायाः वनम्
तौ उपत्यकायाः वार्तां वनरक्षकेभ्यः निवेदितवन्तौ, ते च तां संरक्षितं क्षेत्रम् अकुर्वन्। मानचित्रं तु अधुना अपि निरीक्षणगृहे एव तिष्ठति, नूतनान् धैर्यवतः द्रष्टॄन् प्रतीक्षमाणम्। अरुणा कपिलः च प्रतिग्रीष्मं तत्र गच्छतः, तारायाः वनस्य पालनं कुरुतः। कपिलः इदानीं स्वयं मानचित्राणि रचयति, अरुणा च नूतनान् कर्मकरान् शिक्षयन्ती वदति — 'पर्वताः प्रतिदिनं नूतनां कथां लिखन्ति। यः त्वरते, सः तां कदापि न पठति।' यतः जगति कानिचित् रहस्यानि बलेन न उद्घाट्यन्ते — तानि धैर्येण प्रतीक्षमाणेभ्यः स्नेहपूर्णैः नेत्रैः पश्यद्भ्यः च स्वयम् एव प्रकाशन्ते, प्रतिप्रभातं नूतनेन प्रकाशेन।
अन्यभाषासु
अन्यानि चलचित्राणि
शृङ्खला: science (संस्कृतम्)