काचपात्रे इन्द्रधनुः! द्रवाणां वर्णमयः जादूस्तम्भः
सारांशः
एकस्मिन् एव काचपात्रे मधु, शर्कराजलं, फलरसः, जलं, तैलं च — पञ्च वर्णमयाः स्तराः! घनत्वस्य अद्भुतं रहस्यं ज्ञात्वा गृहे एव स्वकीयम् इन्द्रधनुं निर्मातुं शिक्षस्व।
सम्पूर्णपाठः
0:00अद्भुतः आरम्भः
मित्राणि! किम् यूयम् जानीथ? इन्द्रधनुः केवलम् आकाशे न भवति! अद्य वयम् एकस्मिन् काचपात्रे स्वकीयम् वर्णमयम् इन्द्रधनुः निर्मास्यामः! आम्, सत्यम् एव — पात्रे इन्द्रधनुः! चिन्तयत — मधु, तैलम्, शर्कराजलम्, फलरसः च एकस्मिन् पात्रे तिष्ठन्ति, परन्तु ते कदापि न मिश्रीभवन्ति! एकः स्तरः अन्यस्य उपरि शान्तम् तिष्ठति, सुन्दरम् सोपानम् इव। किमर्थम् एवम् भवति? रहस्यम् एतत् — केचन द्रवाः अन्येभ्यः गुरुतराः भवन्ति! आम्, द्रवाणाम् अपि भारः अस्ति। एतत् जादूः इव दृश्यते, परन्तु एषा शुद्धा विज्ञानक्रीडा अस्ति। अद्य त्वम् एतस्य रहस्यस्य वैज्ञानिकः भविष्यसि! सज्जः भव, यतः प्रथमम् एकम् महत् प्रश्नम् अस्ति — 'घनत्वम्' इति किम्? उत्तरम् अग्रे प्रतीक्षते!
0:58घनत्वस्य रहस्यम्
घनत्वम् इति किम्? शृणु! एकम् पाषाणखण्डम् चिन्तय, एकम् कर्पासखण्डम् च। द्वयोः आकारः समानः, परन्तु पाषाणः गुरुः, कर्पासः लघुः! किमर्थम्? यतः पाषाणे कणाः सान्द्रम् संकुचिताः सन्ति, कर्पासे तु कणाः दूरम् दूरम् वसन्ति। समाने स्थाने अधिकाः कणाः चेत्, वस्तु गुरुतरम् भवति। एतत् एव घनत्वम्! आश्चर्यम् तु एतत् — द्रवेषु अपि एतत् सत्यम्! एकः चमसः मधु एकस्मात् चमसात् जलात् गुरुतरः अस्ति, यद्यपि द्वयोः परिमाणम् समानम् एव! गुरुः द्रवः अधः गच्छति, लघुः द्रवः उपरि प्लवते। एतत् एव अस्माकम् इन्द्रधनुषः रहस्यम्! परन्तु प्रतीक्षस्व — प्रयोगाय कानि वस्तूनि आवश्यकानि? आगच्छ, पश्यामः!
1:56आवश्यकानि वस्तूनि
अस्माकम् प्रयोगाय किम् किम् आवश्यकम्? एकम् उच्चम् स्वच्छम् काचपात्रम्, मधु, पक्वम् शर्कराजलम्, कश्चन गाढवर्णः फलरसः, सामान्यम् जलम्, भोजनतैलम् च। एतावत् एव! सर्वम् पाकशालायाम् एव लभ्यते। वर्णाय भोजनवर्णबिन्दवः अपि उपयोगिनः। रक्तः, पीतः, हरितः, नीलः — यम् वर्णम् इच्छसि, तम् चिनु! एकम् चमसम् अपि गृहाण, तत् अस्माकम् गुप्तम् साधनम् भविष्यति। स्मर्तव्यम् — एतादृशः प्रयोगः सर्वदा मातापितृभ्याम् सह एव करणीयः। ते तव सहायकाः वैज्ञानिकाः भविष्यन्ति! प्रयोगशाला इव मेजम् स्वच्छम् कुरु। सर्वम् सज्जम्? उत्तमम्! अधुना महत्त्वपूर्णः प्रश्नः — कः द्रवः प्रथमम् पात्रे स्थापनीयः? उत्तरम् त्वाम् आश्चर्यचकितम् करिष्यति — सर्वेषाम् गुरुतमः वीरः!
2:50मधुनः स्तरः
प्रथमः वीरः — मधु! मधु सर्वेषु अस्माकम् द्रवेषु गुरुतमम् अस्ति। अतः तत् पात्रस्य अधः भागे स्थास्यति, दृढम् आधारम् इव। शनैः शनैः मधु पात्रस्य मध्ये स्रावय। पश्य! मधु कीदृशम् मन्दम् प्रवहति! एतत् 'सान्द्रम्' इति कथ्यते। मधुनः कणाः अतीव निकटम् संकुचिताः सन्ति, अतः तत् गुरु भारयुक्तम् च अस्ति। आश्चर्यतथ्यम् शृणु — मधु सहस्रवर्षाणि अपि न नश्यति! पुरातनेषु स्थानेषु वैज्ञानिकैः अतिप्राचीनम् मधु लब्धम्, तत् अद्यापि खादितुम् योग्यम् आसीत्! अस्माकम् सुवर्णवर्णः प्रथमः स्तरः सिद्धः! परन्तु अधुना आगच्छति कठिनः भागः — द्वितीयम् स्तरम् विना मिश्रणम् कथम् स्थापयामः? अत्र एकः चतुरः उपायः अस्ति!
3:40शर्कराजलस्य स्तरः
गुप्तः उपायः एषः — चमसः! चमसम् पात्रस्य भित्तौ स्पृशन् धारय, ततः द्रवम् चमसस्य उपरि अतीव मन्दम् स्रावय। एवम् द्रवः शनैः प्रवहति, अधः स्तरः च सुरक्षितः तिष्ठति। अधुना शर्कराजलम् निर्मामः। मातापितरौ उष्णे जले बहु शर्कराम् मिश्रयतः। यावत् अधिका शर्करा, तावत् गुरुतरम् जलम् भवति! तस्मिन् रक्तवर्णबिन्दुम् योजय। शीतलम् रक्तवर्णम् शर्कराजलम् चमसमार्गेण मन्दम् स्रावय... पश्य! तत् मधुनः उपरि तिष्ठति! न मिश्रीभवति! द्वौ स्तरौ सिद्धौ! किमर्थम्? यतः शर्कराजलम् मधुनः लघुतरम्, परन्तु अग्रिमात् द्रवात् गुरुतरम् अस्ति। अधुना तृतीयः वीरः प्रविशति — तव प्रियः फलरसः!
4:30फलरसस्य स्तरः
फलरसे स्वाभाविकी शर्करा अस्ति, परन्तु अस्माकम् शर्कराजलात् न्यूना। अतः रसः शर्कराजलस्य उपरि स्थास्यति। नारङ्गरसः उत्तमः, यतः तस्य वर्णः उज्ज्वलः दृश्यते! स्मर — चमसस्य साहाय्येन, मन्दम् मन्दम्! त्वरा अस्माकम् शत्रुः अस्ति। यदि शीघ्रम् स्रावयसि, स्तराः मिश्रीभवन्ति, इन्द्रधनुः च नश्यति। धैर्यम् एव वैज्ञानिकस्य महत् बलम्! विश्वस्य महान्तः वैज्ञानिकाः अपि स्वप्रयोगेषु वारम् वारम् प्रयतन्ते। यदि प्रथमवारम् न सिध्यति, पुनः प्रयतस्व! वाह! त्रयः स्तराः — सुवर्णः, रक्तः, नारङ्गः च! अस्माकम् इन्द्रधनुः वर्धते! परन्तु अग्रिमः स्तरः सर्वेषाम् परिचितः अस्ति... किम् अनुमातुम् शक्नोषि?
5:16जलस्य स्तरः
अग्रिमः वीरः — सामान्यम् जलम्! जले शर्करा नास्ति, अतः तत् रसात् लघुतरम् अस्ति, उपरि च प्लविष्यति। जले हरितवर्णबिन्दुम् वा नीलवर्णबिन्दुम् योजय, येन स्तरः स्पष्टम् दृश्यते। अत्र एकम् चमत्कारतथ्यम् — तव शरीरस्य अर्धाधिकः भागः जलम् एव अस्ति! मस्तिष्के, रक्ते, त्वचि — सर्वत्र जलम्। जलम् विना जीवनम् एव नास्ति। अधुना हरितम् जलम् चमसेन मन्दम् स्रावय। श्वासम् धारय... पश्य! चतुर्थः स्तरः नारङ्गरसस्य उपरि शान्तम् तिष्ठति! पात्रम् अधुना सत्यम् इन्द्रधनुः इव दृश्यते। चत्वारः स्तराः सिद्धाः, एकः अवशिष्टः। अन्तिमः वीरः तु विचित्रतमः — सः जलेन सह कदापि मित्रताम् न करोति! कः सः? पश्यामः!
6:01तैलस्य स्तरः
अन्तिमः वीरः — भोजनतैलम्! तैलम् जलात् लघुतरम् अस्ति, अतः तत् सर्वदा उपरि एव प्लवते। तैलम् जलम् च तु प्रसिद्धौ 'अमित्रौ' स्तः — तौ कदापि न मिश्रीभवतः! अतः एव वर्षाकाले मार्गेषु जलस्य उपरि तैलबिन्दवः इन्द्रधनुवर्णाः दृश्यन्ते! तैलस्य कणाः जलकणेभ्यः भिन्नाः सन्ति, ते परस्परम् न बध्नन्ति। तैलम् मन्दम् स्रावय... सिद्धम्! पश्य तव अद्भुतम् निर्माणम्! मधु, रक्तम् शर्कराजलम्, नारङ्गरसः, हरितम् जलम्, सुवर्णम् तैलम् च — पञ्च स्तराः, पञ्च वर्णाः, एकम् पात्रम्! त्वम् एतत् कृतवान्! त्वम् अधुना सत्यः द्रववैज्ञानिकः असि! परन्तु प्रतीक्षस्व — अस्माकम् इन्द्रधनुः अधुना ज्वलितुम् सिद्धम् अस्ति!
6:49दीप्तम् इन्द्रधनुः
अधुना जादूसमयः! गृहस्य दीपान् मन्दय, एकम् लघुदीपम् गृहीत्वा पात्रस्य पृष्ठतः प्रकाशय। वाह! सम्पूर्णम् पात्रम् दीप्तम् इन्द्रधनुः इव ज्वलति! प्रकाशः प्रत्येकम् स्तरम् भिन्नरूपेण तरति, अतः प्रत्येकः वर्णः रत्नम् इव दीप्यते। मधु सुवर्णम् इव, जलम् मरकतम् इव, तैलम् च सूर्यकिरणः इव भाति! किम् जानासि? आकाशे इन्द्रधनुः अपि एवम् एव जायते — सूर्यप्रकाशः वर्षाबिन्दून् तरति, सप्तवर्णेषु च विभज्यते! तव पात्रम् लघु आकाशम् इव अस्ति। परन्तु एकः प्रश्नः मनसि उदेति — एते स्तराः किमर्थम् मित्राणि इव परस्परम् न मिलन्ति? अस्य उत्तरम् अतिसूक्ष्मे लोके गूढम् अस्ति!
7:44अणूनाम् लोकः
कल्पय — प्रत्येकः द्रवः अतिसूक्ष्मैः कणैः निर्मितः अस्ति। एते कणाः 'अणवः' इति कथ्यन्ते। ते एतावन्तः लघवः यत् जलबिन्दौ एव कोटिकोटिसंख्याकाः अणवः वसन्ति! मधुनि अणवः जनसङ्कुले इव निबिडम् तिष्ठन्ति — अतः मधु गुरु। तैले तु अणवः विस्तृते क्रीडाङ्गणे इव विरलम् वसन्ति — अतः तैलम् लघु। गुरुत्वाकर्षणम् गुरून् द्रवान् अधः आकर्षति, लघवः द्रवाः च उपरि तिष्ठन्ति। एवम् प्रत्येकः द्रवः स्वस्थानम् स्वयम् एव अन्विष्यति! प्रकृतिः कीदृशी चतुरा! अधुना एकम् साहसिकम् क्रीडाम् क्रीडामः — यदि वयम् पात्रे लघूनि वस्तूनि क्षिपामः, तर्हि किम् भविष्यति? तानि कुत्र स्थास्यन्ति? पश्य!
8:36वस्तूनाम् क्रीडा
एकाम् द्राक्षाम् गृहाण, मन्दम् पात्रे स्थापय। सा तैलम् जलम् च तीर्त्वा अधः गच्छति... ततः रसस्य समीपे तिष्ठति! द्राक्षा स्वसमानघनत्वस्य स्तरे एव विरमति! अधुना शुष्कद्राक्षाम् परीक्षस्व, ततः लघु काष्ठखण्डम्। काष्ठम् तु उपरि एव प्लवते, यतः तत् तैलात् अपि लघुतरम् अस्ति! प्रत्येकम् वस्तु भिन्ने स्थाने विरमति। एतत् एव वैज्ञानिकाः 'घनत्वस्तम्भः' इति वदन्ति। वस्तूनि क्षिपन् पूर्वम् अनुमानम् कुरु — कुत्र विरमिष्यति? अनुमानम् कर्तुम् एव विज्ञानस्य प्रथमम् सोपानम्! परन्तु किम् जानासि? पृथिव्याम् एकम् एतादृशम् समुद्रम् अस्ति यत्र मनुष्यः अपि जले न मज्जति! सत्यम् एव! आगच्छ, तत् अद्भुतम् स्थानम् पश्यामः!
9:32मृतसागरस्य आश्चर्यम्
एषः अस्ति मृतसागरः! अस्य जलम् सामान्यसमुद्रजलात् दशगुणम् लवणयुक्तम् अस्ति। एतावता लवणेन जलम् अतीव घनम् गुरु च भवति। अतः तत्र मनुष्याः जलस्य उपरि नौका इव प्लवन्ते! ते पृष्ठे शयानाः पुस्तकम् अपि पठन्ति! जलम् एव तान् उपरि धारयति, यतः तेषाम् शरीरम् तस्मात् घनजलात् लघुतरम् अस्ति। त्वम् एतत् गृहे अपि परीक्षितुम् शक्नोषि! एकस्मिन् चषके सामान्यम् जलम्, अन्यस्मिन् बहुलवणयुक्तम् जलम् स्थापय। ततः द्वयोः एकैकम् अण्डम् क्षिप। सामान्ये जले अण्डम् मज्जति, लवणजले तु प्लवते! जादूः इव, किन्तु घनत्वम् एव कारणम्। अधुना तु महत्तमम् आश्चर्यम् — लोहनिर्मिताः विशालाः नौकाः कथम् प्लवन्ते?
10:14नौकाः हिमशैलाः च
लोहखण्डम् जले क्षिप्तम् चेत् झटिति मज्जति। परन्तु लोहनिर्मिता विशाला नौका पर्वतसदृशी अपि समुद्रे सुखम् प्लवते! कथम् एतत् सम्भवति? रहस्यम् — नौकायाः अन्तः बहु वायुः अस्ति! लोहम् वायुः च मिलित्वा जलात् लघुतरौ भवतः। अतः नौकायाः सम्पूर्णम् घनत्वम् जलस्य घनत्वात् न्यूनम् जायते! हिमशैलाः अपि एवम् एव प्लवन्ते! हिमम् जलात् किञ्चित् लघुतरम् अस्ति, अतः हिमशैलस्य नवभागाः जलस्य अधः, एकः एव भागः उपरि दृश्यते! मत्स्याः अपि घनत्वेन क्रीडन्ति — ते स्वशरीरे लघुम् वायुकोषम् धारयन्ति, तेन उपरि अधः च तरन्ति! परन्तु अधुना गृहम् प्रतिगच्छामः — उष्णजलस्य एकम् विचित्रम् रहस्यम् अस्ति!
10:54उष्णम् शीतम् च
इदम् शृणु — उष्णम् जलम् शीतजलात् लघुतरम् अस्ति! यदा जलम् उष्णम् भवति, तदा तस्य अणवः नृत्यन्तः दूरम् दूरम् गच्छन्ति, जलम् च विरलम् जायते। मातापितृभ्याम् सह परीक्षस्व — शीतम् नीलम् जलम् चषके स्थापय, ततः उष्णम् रक्तम् जलम् मन्दम् उपरि स्रावय। रक्तम् जलम् नीलस्य उपरि तिष्ठति! एतत् एव कारणम् यत् समुद्रेषु उष्णाः शीताः च जलधाराः प्रवहन्ति, ताः च सम्पूर्णस्य पृथिव्याः वातावरणम् चालयन्ति! तव लघुप्रयोगः महासमुद्राणाम् रहस्यम् दर्शयति। किम् मन्यसे, अस्माकम् इन्द्रधनुपात्रम् चालितम् चेत् किम् भविष्यति? यदि सर्वम् चमसेन घूर्णयामः? किम् इन्द्रधनुः सर्वदा नश्यति? उत्तरम् त्वाम् विस्मापयिष्यति!
11:45घूर्णनस्य परीक्षा
साहसम् कुरु — चमसेन सर्वम् घूर्णय! वर्णाः मिलन्ति, इन्द्रधनुः च अदृश्यः भवति। किम् सर्वम् समाप्तम्? न! प्रतीक्षस्व, पश्य च। कतिपयक्षणानन्तरम् तैलम् शनैः शनैः पुनः उपरि आगच्छति! तैलबिन्दवः सुवर्णमुक्ताः इव उपरि उत्प्लवन्ते। घनत्वम् कदापि न विस्मरति — लघु द्रव्यम् सर्वदा उपरि गच्छति! एतादृशम् एव 'लावालैम्पः' अपि कार्यम् करोति! तस्मिन् उष्णः मोमः उपरि गच्छति, शीतलः भूत्वा पुनः अधः पतति — उपरि अधः, उपरि अधः, अनन्तम् नृत्यम्! शर्कराजलम् रसः च तु मिश्रितौ एव तिष्ठतः, यतः द्वयोः अणवः परस्परम् मित्राणि सन्ति। अधुना सर्वाधिकविशालम् आश्चर्यम् — अस्माकम् सम्पूर्णा पृथिवी अपि एकः घनत्वस्तम्भः अस्ति!
12:37पृथिव्याः स्तराः
आम्, सत्यम्! अस्माकम् पृथिवी अपि स्तरैः निर्मिता अस्ति! बहुकालपूर्वम्, यदा पृथिवी तप्ता द्रवरूपा आसीत्, तदा गुरुतमम् लोहम् मध्यम् अगच्छत्। लघुतराः शिलाः उपरि आगच्छन्, सर्वेभ्यः लघुः वायुः च सर्वोपरि अतिष्ठत्! अतः पृथिव्याः मध्ये लोहगर्भः, ततः शिलास्तरः, उपरि भूमिः, सर्वोपरि च वायुमण्डलम् अस्ति। अर्थात् त्वम् अधुना एकस्य विशालस्य घनत्वस्तम्भस्य उपरि एव तिष्ठसि! तव पादयोः अधः सहस्रक्रोशपर्यन्तम् स्तराः एव स्तराः सन्ति! तव लघु काचपात्रम् पृथिव्याः महाकथाम् एव कथयति! एकः लघुप्रयोगः, महत् ज्ञानम्। अधुना आगच्छ, अद्य यत् यत् अशिक्षामहि, तत् सर्वम् स्मरामः!
13:33स्मरणीयाः विषयाः
अद्य त्वम् बहु अशिक्षः! प्रथमम् — प्रत्येकस्य द्रवस्य स्वकीयम् घनत्वम् अस्ति। गुरवः द्रवाः अधः गच्छन्ति, लघवः च उपरि प्लवन्ते। द्वितीयम् — मधु गुरुतमम्, तैलम् लघुतमम्, अतः पञ्च द्रवाः पात्रे इन्द्रधनुः इव तिष्ठन्ति। तृतीयम् — मृतसागरे मनुष्याः प्लवन्ते, यतः लवणजलम् अतिघनम् अस्ति! चतुर्थम् — विशालाः लोहनौकाः वायुना प्लवन्ते, हिमशैलाः जले लीलया तरन्ति। पञ्चमम् — अस्माकम् सम्पूर्णा पृथिवी अपि घनत्वेन एव स्तरीकृता अस्ति! एतत् सर्वम् त्वम् एकेन काचपात्रेण अशिक्षः! विज्ञानम् दूरस्थासु प्रयोगशालासु एव न, तव पाकशालायाम् अपि अस्ति! अन्तिमम् तु एकम् विशेषम् आह्वानम् अवशिष्टम्...
14:30गृहस्य आह्वानम्
तव गृहकार्यम् — अद्य सायम् मातापितृभ्याम् सह स्वकीयम् इन्द्रधनुपात्रम् निर्माय, परिवारम् आश्चर्यचकितम् कुरु! तेभ्यः घनत्वस्य रहस्यम् अपि व्याख्याहि — त्वम् एव अधुना शिक्षकः! अधिकम् साहसम् इच्छसि चेत् नवान् द्रवान् परीक्षस्व — दुग्धम् कुत्र स्थास्यति? मधुसदृशम् गुडपाकम्? पूर्वम् अनुमानम् कुरु, ततः परीक्षस्व, आश्चर्यम् च अनुभव! स्मर — प्रत्येकः महान् वैज्ञानिकः एकदा त्वादृशः जिज्ञासुः बालकः एव आसीत्। प्रश्नान् पृच्छ, प्रयोगान् कुरु, विश्वस्य रहस्याणि च उद्घाटय! अद्यतनाय एतावत् एव, लघुवैज्ञानिक! क्रीडन् शिक्षस्व, शिक्षन् क्रीड, सर्वदा च जिज्ञासुः भव। पुनः मिलामः नूतनेन अद्भुतेन प्रयोगेण सह! शुभम् अस्तु!
अन्यभाषासु
- English: Pour a RAINBOW! The Amazing Liquid Tower Science Experiment
- हिन्दी: एक जार में इंद्रधनुष! चीनी-पानी और तेल का जादुई रेनबो टावर
अन्यानि चलचित्राणि
शृङ्खला: science (संस्कृतम्)