दीपस्तम्भः यः दिवसे प्रकाशितुम् ऐच्छत् — वृद्धस्य पिप् नूतनं कार्यम्
सारांशः
एषा कथा वृद्धस्य पिप् नामकस्य दीपस्तम्भस्य अस्ति यः नूतनेषु यन्त्रेषु आगतेषु स्वं कार्यं नष्टम् इति अमन्यत। किन्तु मीरा नाम बालिका तस्य महतः दीपस्य नूतनम् उपयोगं प्राप्नोत् — कुहरे मार्गभ्रष्टानां प्रवासिनां पक्षिणां मार्गदर्शनम्।
सम्पूर्णपाठः
0:00शङ्खपुरम् ग्रामः
पुरा समुद्रस्य तटे एकः लघुः ग्रामः आसीत्। तस्य ग्रामस्य नाम शङ्खपुरम् इति। तत्र नीलः सागरः दिवा रात्रौ च गीतानि गायति स्म। तस्मिन् ग्रामे एकः उच्चः वृद्धः दीपस्तम्भः आसीत्। तस्य नाम पिप् इति। तस्य भित्तयः श्वेतरक्तवर्णाभ्यां चित्रिताः आसन्। सः तटस्य रक्षकः इव शोभते स्म। पिप् बहूनि वर्षाणि तस्मिन् तटे स्थितः आसीत्। तस्य शिरसि एकः महान् दीपः आसीत्। सः दीपः रात्रौ सूर्यः इव प्रकाशते स्म। ग्रामस्य सर्वे जनाः पिप् इति दीपस्तम्भं जानन्ति स्म। बालकाः तं प्रीत्या वृद्धः पिप् इति आह्वयन्ति स्म।
0:22पिप् इत्यस्य वैभवम्
रात्रौ यदा अन्धकारः आगच्छति स्म तदा पिप् स्वं महान्तं दीपं ज्वालयति स्म। तस्य सुवर्णः प्रकाशः दूरं सागरे गच्छति स्म। नाविकाः तं प्रकाशं दृष्ट्वा मार्गं जानन्ति स्म। ते वदन्ति स्म भ्रातरः पश्यत पिप् इत्यस्य प्रकाशः दृश्यते गृहं समीपम् एव इति। झञ्झावाते अपि पिप् कदापि न स्वपिति स्म। सः सम्पूर्णां रात्रिं जागर्ति स्म। शतशः नौकाः तस्य प्रकाशेन सुरक्षिताः गृहम् आगच्छन्ति स्म। पिप् गर्वेण चिन्तयति स्म अहं सागरस्य रक्षकः अस्मि इति। तदा सः जगति सर्वाधिकं सुखी दीपस्तम्भः आसीत्।
0:52नूतनानि यन्त्राणि
किन्तु कालः परिवर्तते। एकस्मिन् वर्षे नौकासु नूतनानि यन्त्राणि आगतानि। तानि यन्त्राणि जी पी एस् इति उच्यन्ते। तेषां साहाय्येन नाविकाः अन्धकारे अपि स्वं मार्गं सुलभं जानन्ति। इदानीं ते आकाशस्य ताराः न पश्यन्ति दीपस्तम्भस्य प्रकाशं च न पश्यन्ति। ते केवलं लघुं यन्त्रं पश्यन्ति। एकस्मिन् दिने ग्रामस्य अधिकारी आगत्य अवदत् इदानीं पिप् इत्यस्य दीपस्य आवश्यकता नास्ति इति। तस्मिन् एव दिने पिप् इत्यस्य महान् दीपः निर्वापितः। प्रथमवारं बहूनां वर्षाणाम् अनन्तरं रात्रौ तटः अन्धकारे स्थितः।
1:19दुःखी पिप्
पिप् अतीव दुःखी अभवत्। सः चिन्तयति स्म अहम् इदानीं किमर्थम् अस्मि इति। दिवसे दिवसे सः मौनं तिष्ठति स्म। तस्य दीपे धूलिः पतिता। तस्य सोपानेषु शुष्काणि पर्णानि पतितानि। पूर्वं यः तटः तस्य मित्रम् आसीत् सः अपि इदानीं शान्तः इव अभवत्। समुद्रपक्षिणः तस्य शिरसि उपविशन्ति स्म किन्तु सः न हसति स्म। रात्रौ सः नौकानां दीपान् दूरे पश्यति स्म। ताः नौकाः तं विना एव गच्छन्ति स्म। पिप् शनैः अवदत् अहो अहं वृद्धः अभवम् मम कार्यं समाप्तम् इति। तस्य हृदयं शीतलं रिक्तं च अभवत्।
1:49मीरा बालिका
तस्मिन् ग्रामे मीरा नाम एका अष्टवर्षीया बालिका वसति स्म। मीरा पक्षिणः अतीव प्रीणाति स्म। तस्याः समीपे एका पुरातनी दूरदर्शिनी आसीत्। सा प्रतिदिनं विद्यालयात् अनन्तरं तटं गच्छति स्म। तस्याः पितामहः रामुः पूर्वं दीपस्तम्भस्य रक्षकः आसीत्। सः मीरायै पिप् इत्यस्य कथाः कथयति स्म। मीरायाः मित्राणि अपि तया सह तत्र आगच्छन्ति स्म। सर्वे बालकाः तत्र क्रीडन्ति स्म कथाः च शृण्वन्ति स्म। मीरा पिप् इत्यस्य समीपं गत्वा तस्य भित्तिं स्पृशति स्म। सा मृदु वदति स्म हे वृद्ध पिप् त्वं दुःखी मा भव अहं तव मित्रम् अस्मि इति।
2:12पिप् इत्यस्य स्वप्नः
एकस्मिन् सायंकाले मीरा पितामहेन सह दीपस्तम्भस्य उपरि आरोहत्। तत्र उपरितः सम्पूर्णः सागरः दृश्यते स्म। मीरा अपृच्छत् पितामह किं पिप् पुनः कदापि न प्रकाशिष्यते इति। पितामहः दीर्घं निःश्वस्य अवदत् वत्से रात्रौ इदानीं तस्य आवश्यकता नास्ति इति। तदा वायुः दीपस्तम्भस्य वातायनेषु मृदु अवदत् इव। मीरायाः मनसि अभवत् यत् पिप् वदति अहं पुनः एकवारं प्रकाशितुम् इच्छामि दिवसे अपि प्रकाशितुम् इच्छामि इति। मीरा तं शब्दं हृदये अधारयत्। सा चिन्तयन्ती गृहं प्रत्यगच्छत्। तस्याः नेत्रयोः एकः नूतनः प्रश्नः आसीत् दिवसे प्रकाशः कस्य उपयोगाय भवेत् इति।
2:42प्रवासिनः पक्षिणः
ततः शरत्कालः आगतः। शीतलः वायुः वहति स्म। आकाशे सहस्रशः पक्षिणः दक्षिणदिशं प्रति उड्डयन्ते स्म। ते प्रवासिनः पक्षिणः आसन्। ते दूरात् शीतदेशात् आगत्य समुद्रतटस्य उष्णं जलाशयं गच्छन्ति स्म। मीरा प्रतिदिनं दूरदर्शिन्या तान् पश्यति स्म। सा तेषां नामानि पुस्तके लिखति स्म। पितामहः अवदत् एते पक्षिणः प्रतिवर्षम् अनेन एव मार्गेण गच्छन्ति समुद्रः एव तेषां मार्गदर्शकः इति। मीरा हसित्वा अवदत् ते अपि नाविकाः इव सन्ति इति। पिप् अपि तान् पक्षिणः पश्यति स्म। तस्य मनसि किञ्चित् उष्णं सुखं जातम्।
2:59घनः कुहरः
किन्तु एकस्मिन् प्रभाते महती समस्या आगता। सम्पूर्णः तटः घनेन कुहरेण आच्छादितः अभवत्। सूर्यः न दृश्यते स्म समुद्रः न दृश्यते स्म गृहाणि अपि न दृश्यन्ते स्म। तस्मिन् एव प्रभाते पक्षिणां महान् समूहः समुद्रस्य उपरि आगच्छत्। ते कुहरे मार्गं न अपश्यन्। ते भ्रान्ताः भूत्वा वृत्ताकारेण उड्डयन्ते स्म। तेषां क्लान्तः ध्वनिः कुहरात् आगच्छति स्म। मीरा तटे स्थित्वा तं ध्वनिम् अशृणोत्। तस्याः हृदयं द्रुतं स्पन्दते स्म। सा अवदत् ते मार्गं न जानन्ति ते क्लान्ताः सन्ति तेषां साहाय्यं करणीयम् इति।
3:29मीरायाः विचारः
तदा मीरायाः मनसि एकः तेजस्वी विचारः उदितः। सा उच्चैः अवदत् पिप् इत्यस्य दीपः पिप् इत्यस्य महान् दीपः कुहरं भेत्तुं शक्नोति इति। सा स्मरति स्म यत् पितामहः अवदत् पिप् इत्यस्य प्रकाशः घनं कुहरम् अपि भित्त्वा दूरं गच्छति इति। यदि सः दीपः पुनः प्रकाशते तर्हि पक्षिणः तं प्रकाशं दृष्ट्वा तटं प्रति आगमिष्यन्ति। मीरा वेगेन अधावत्। सा मार्गे स्वानि मित्राणि आह्वयत् आगच्छत आगच्छत अस्माभिः पक्षिणः रक्षणीयाः इति। बालकाः सर्वं कार्यं त्यक्त्वा तया सह अधावन्।
3:59दीपस्तम्भं प्रति
सर्वे बालकाः पितामहेन रामुणा सह दीपस्तम्भं प्रति अधावन्। पितामहः स्वात् पुरातनात् कोशात् एकां महतीं कुञ्चिकाम् आनयत्। द्वारं शब्दं कुर्वत् उदघाटितम्। सर्वे शतं सोपानानि आरोहन्। उपरि दीपस्य काचः धूल्या आच्छादितः आसीत्। बालकाः स्ववस्त्रैः तं काचम् अमार्जयन्। मीरा अवदत् त्वर्यताम् त्वर्यताम् पक्षिणः क्लान्ताः भवन्ति इति। पितामहः पुरातनं चालकं स्पृष्ट्वा क्षणं स्थितः। सः शनैः अवदत् हे मित्र पिप् उत्तिष्ठ तव ग्रामः त्वाम् आह्वयति इति। ततः सः चालकम् अचालयत्। प्रथमं किमपि न अभवत्। सर्वेषां श्वासः स्थगितः इव।
4:19दीपः प्रकाशते
ततः एकः मृदुः ध्वनिः अभवत्। दीपः कम्पित्वा शनैः शनैः प्रकाशितुम् आरब्धः। क्षणेन सम्पूर्णं शिखरं सुवर्णेन प्रकाशेन पूर्णम् अभवत्। पिप् इत्यस्य महान् प्रकाशः घनं कुहरं भित्त्वा समुद्रस्य उपरि अगच्छत्। बहूनां वर्षाणाम् अनन्तरं पिप् पुनः प्रकाशते स्म। इदानीं तु सः दिवसे प्रकाशते स्म। तस्य पुरातनं स्वप्नं सत्यम् अभवत्। पिप् इत्यस्य हृदयम् उष्णेन आनन्देन पूर्णम् अभवत्। बालकाः आनन्देन अनृत्यन्। मीरा वातायनात् आकाशं पश्यन्ती प्रतीक्षां करोति स्म। सर्वे मौनं भूत्वा पक्षिणां ध्वनिं शृण्वन्ति स्म।
4:41पक्षिणां मार्गः
कुहरे दूरं एकः पक्षी तं सुवर्णं प्रकाशम् अपश्यत्। सः उच्चैः अरवत् इतः आगच्छत प्रकाशः अस्ति इति इव। ततः सर्वे पक्षिणः तं प्रकाशं प्रति उड्डयितुम् आरब्धाः। पङ्क्तिशः पङ्क्तिशः ते कुहरात् बहिः आगच्छन्ति स्म। ते दीपस्तम्भस्य उपरि वृत्तं कृत्वा तटस्य जलाशयं प्रति अगच्छन्। तत्र उष्णं जलम् आहारः विश्रामः च आसन्। मीरा गणयति स्म शतं द्विशतं पञ्चशतं पक्षिणः सर्वे सुरक्षिताः इति। बालकाः उच्चैः जयघोषम् अकुर्वन्। पितामहस्य नेत्रयोः आनन्दाश्रूणि आगतानि।
4:59जलाशये विश्रामः
जलाशयस्य तीरे बालकाः शान्तं स्थित्वा पक्षिणः अपश्यन्। श्वेताः हंसाः जले तरन्ति स्म। लघवः पक्षिणः तृणेषु विश्राम्यन्ति स्म। केचन पक्षिणः जलं पीत्वा पक्षान् अप्रसारयन्। मीरा शनैः अवदत् पश्यत ते इदानीं सुरक्षिताः सन्ति इति। एकः लघुः पक्षी उड्डीय मीरायाः समीपम् आगत्य मधुरं कूजितम् अकरोत्। पितामहः हसित्वा अवदत् सः धन्यवादं वदति इति। दूरे पिप् इत्यस्य प्रकाशः इदानीम् अपि मृदु प्रकाशते स्म। तत् दृश्यं चित्रम् इव सुन्दरम् आसीत्।
5:29ग्रामस्य उत्सवः
सायंकाले कुहरः अगच्छत् सूर्यः पुनः अदृश्यत। सम्पूर्णः ग्रामः दीपस्तम्भस्य समीपम् आगतः। जनाः जलाशये विश्रान्तान् सहस्रशः पक्षिणः अपश्यन्। ग्रामस्य अधिकारी अवदत् अद्य अस्माकं वृद्धः पिप् महत् कार्यम् अकरोत् इति। मीरा अवदत् पिप् वृद्धः अस्ति किन्तु तस्य प्रकाशः इदानीम् अपि बलवान् अस्ति तस्य कृते नूतनं कार्यम् अस्ति इति। सर्वे जनाः करतलध्वनिम् अकुर्वन्। बालकाः तस्मिन् उत्सवे मोदकानि अखादन् गीतानि च अगायन्। तस्यां रात्रौ पिप् बहूनां वर्षाणाम् अनन्तरं सुखेन अस्वपत्। तस्य स्वप्ने सहस्रशः पक्षिणः सुवर्णे प्रकाशे उड्डयन्ते स्म।
6:00नूतनं कार्यम्
ततः ग्रामे एकः नूतनः नियमः अभवत्। यदा यदा प्रभाते कुहरः आगच्छति तदा तदा पिप् इत्यस्य दीपः ज्वाल्यते। पितामहः रामुः पुनः दीपस्तम्भस्य रक्षकः अभवत्। मीरा तस्य साहाय्यकारिणी अभवत्। बालकाः पिप् इत्यस्य भित्तीः नूतनैः वर्णैः अरञ्जयन्। ते तस्य समीपे पक्षिणां कृते जलपात्राणि अस्थापयन्। विद्यालयस्य बालकाः तत्र आगत्य पक्षिणां विषये पठन्ति स्म। पिप् इदानीं ग्रामस्य पक्षिदीपस्तम्भः इति प्रसिद्धः अभवत्। सः प्रतिदिनं आनन्देन तटं पश्यति स्म।
6:23प्रतिवर्षं मित्राणि
वर्षे वर्षे शरत्काले पक्षिणः पुनः आगच्छन्ति स्म। ते इदानीं जानन्ति स्म यत् तस्मिन् तटे एकः मित्रं प्रतीक्षते इति। कुहरयुक्ते प्रभाते ते पिप् इत्यस्य सुवर्णं प्रकाशं अन्विष्यन्ति स्म। दूरदेशेभ्यः जनाः अपि तं पक्षिदीपस्तम्भं द्रष्टुम् आगच्छन्ति स्म। मीरा महती भूत्वा अपि प्रतिदिनं तत्र गच्छति स्म। पक्षिणः तस्याः स्कन्धे उपविशन्ति स्म यतः ते तां विश्वसन्ति स्म। सा नूतनेभ्यः बालकेभ्यः पिप् इत्यस्य कथां कथयति स्म। सा वदति स्म एषः दीपस्तम्भः अस्मान् एकं महत्त्वपूर्णं पाठम् अपाठयत् इति।
6:47प्रकाशस्य पाठः
सः पाठः एषः अस्ति। कदाचित् जगत् परिवर्तते कदाचित् अस्माकं पुरातनं कार्यं समाप्तं भवति। किन्तु अस्माकं प्रतिभा कदापि व्यर्था न भवति। सा केवलं नूतनं मार्गं प्रतीक्षते। वृद्धः पिप् रात्रौ नौकानां मार्गदर्शकः आसीत् इदानीं सः प्रभाते पक्षिणां मार्गदर्शकः अस्ति। तस्य प्रकाशः तादृशः एव अस्ति केवलं तस्य कार्यं नूतनम् अस्ति। मीरा इव मित्राणि यदा प्रीत्या पश्यन्ति तदा प्रत्येकस्य प्रतिभा प्रकाशते। अतः यदि कदाचित् भवान् चिन्तयति मम आवश्यकता नास्ति इति तर्हि वृद्धं पिप् स्मरतु। यतः प्रत्येकं प्रकाशस्य कृते कुत्रचित् कश्चित् मार्गम् अन्विष्यन् प्रतीक्षते।
अन्यभाषासु
- English: The Lighthouse Who Learned to Shine in the Daytime 🐦💡
- हिन्दी: बूढ़ा पिप लाइटहाउस: जिसने कोहरे में पंछियों को घर पहुँचाया
अन्यानि चलचित्राणि
शृङ्खला: science (संस्कृतम्)